2         نابرابری

"برای رشد، به مقداری نابرابری نیاز است. اما نابرابری شدید نه تنها بیفایده است، بلکه می تواند برای رشد زیان آور باشد، زیرا تحرک اجتماعی را کاهش می دهد و می تواند به تسلط سیاسی بر نهادهای دموکراتیک ما منجر شود"

          توماس پیکتی Thomas Piketty

2.1      نابرابری چیست؟

نابرابری به طور کلی به تفاوت در ثروت یا درآمد میان گروه های مختلف یا در درون یک جامعه اشاره دارد. نابرابری را می توان در وجوه مختلفی از حیات اجتماعی مشاهده کرد که همگی با هم مرتبط اند.

نابرابری لحظه ای درآمد

رایجترین شاخص نابرابری است و به توزیع نابرابر درآمد در میان یک جمعیت در لحظۀ معینی اشاره دارد.

نابرابری کل دوران زندگی

نابرابری در درآمد افراد در کل دوران زندگی.

نابرابری ثروت

توزیع نابرابر ثروت میان خانوارها یا افراد در یک مقطع زمانی مشخص.

نابرابری فرصت

تأثیر عواملی بر درآمد که افراد هیچ کنترلی بر آنها ندارند؛ مانند وضعیت اجتماعی-اقتصادی خانواده، جنسیت و پیشینۀ هویتی.

2.2     سنجش نابرابری اقتصادی

یکی از روشهای سنجش نابرابری اقتصادی ضریب جینی است. شرح این روش در ادامه آمده است.

ضریب جینی (Gini)

ضریب جینی رایج ترین روش اندازه گیری نابرابری است. این نام از نام خانوادگی آمارشناس و جمعیت شناس ایتالیایی، کورادو جینی Corrado Gini، گرفته شده است که در سال 1912 این شاخص را معرفی کرد. ضریب جینی نابرابری را در مقیاسی از 0 تا 1 اندازه گیری می کند. هرچه این ضریب به یک نزدیکتر باشد، نشاندهندۀ نابرابری بیشتری است. ضریب جینی نسبت مساحت بین یک خط مستقیم (خط برابری) و یک خط منحنی (منحنی لورنز) است، به مساحت زیر خط مستقیم.

ضریب 1 به این معناست که یک نفر تمام درآمد را کسب می کند یا تمام ثروت را در اختیار دارد، در حالی که ضریب 0 نشان دهندۀ آن است که همه افراد درآمد یکسانی دارند؛ یعنی برابری کامل.

کاستی های ضریب جینی

• به آسانی قابل تجزیه یا جمع پذیر نیست؛
• نسبت به انتقال درآمد میان افراد در دو انتهای مخالف توزیع درآمد، همان واکنشی را نشان نمی دهد که نسبت به انتقال درآمد در بخش میانی توزیع نشان می دهد؛
• توزیعهای درآمدی بسیار متفاوت ممکن است ضریب جینی یکسانی داشته باشند؛
• این شاخص تفاوتهای جمعیتی میان زیرگروه های موجود در توزیع درآمد، مانند توزیع درآمد بر حسب سن، نژاد یا گروه های اجتماعی را نشان نمی دهد. درک ویژگیهای جمعیتی برای فهم معنای یک ضریب جینی مشخص اهمیت دارد. برای مثال، وجود جمعیت زیاد بازنشستگان می تواند ضریب جینی را افزایش دهد؛
• دقت این شاخص به وجود داده های قابل اعتماد درباره تولید ناخالص داخلی (GDP) و درآمد وابسته است. اقتصادهای زیرزمینی و فعالیتهای اقتصادی غیررسمی در همۀ کشورها وجود دارند. فعالیتهای اقتصادی غیررسمی معمولاً سهم بزرگتری از تولید واقعی اقتصادی را در کشورهای در حال توسعه و همچنین در میان گروه های کم درآمد هر کشور تشکیل می دهند. در هر دو مورد، این امر باعث می شود که شاخص جینی مبتنی بر درآمدهای اندازه گیری شده، نابرابری واقعی درآمد را بیش از حد نشان دهد. دستیابی به داده های دقیق درباره ثروت حتی دشوارتر است، زیرا بهشتهای امن مالیاتی بسیاری وجود دارند.

* منحنی لورنز رابطه میان بخشی از جمعیت و سهم آن بخش از درآمد کل در آن جمعیت را نشان می دهد. این منحنی چگونگی توزیع درآمد یا ثروت را در یک جامعه به تصویر می کشد.