افول هژمونی آمریکا و خطر توهم پیروزی
یکی از خطاهای رایج در ارزیابی تحولات سیاسی و نظامی جهان، یکسان گرفتن ناکامی یک قدرت با پیروزی طرف مقابل است. شکست یک کشور در دستیابی به اهداف راهبردی خود، الزاماً به معنای موفقیت نیروی مقابل نیست. نادیده گرفتن این تمایز میتواند به شکلگیری نوعی توهم سیاسی منجر شود که پیامدهای آن، بهویژه برای جوامعی که با بحرانهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی مواجهاند، پرهزینه خواهد بود.
باید از خود پرسید چرا چنین ماشین جنگی قدرتمند امریکا، با وجود برخورداری از پرهزینهترین و از نظر فناوری پیشرفتهترین ارتش جهان، طی دستکم نیم قرن گذشته در جنگهای متعددی نتوانسته است به اهداف راهبردی خود دست یابد؟ پاسخ را باید در محدودیتهای قدرت نظامی آمریکا و ناتوانی آن در تبدیل برتری نظامی به دستاوردهای سیاسی پایدار جستوجو کرد. این واقعیت نشان میدهد که آمریکا دیگر آن قدرت هژمونیکی نیست که برخی همچنان به تداوم اقتدار بلامنازع آن باور دارند.
برای فهم این مسئله، ابتدا باید به تحول جایگاه ایالات متحده در مناسبات جهانی توجه کرد. قدرت آمریکا در دهههای پس از جنگ جهانی دوم، صرفاً بر برتری نظامی و اقتصادی استوار نبود؛ این کشور توانسته بود قواعد اقتصادی و مناسبات سیاسی بخش بزرگی از جهان را تحت تأثیر اراده خود شکل دهد. اما این موقعیت در دهههای اخیر با محدودیتهای فزایندهای روبهرو شده است.
سیروس بینا، اقتصاددان و نظریهپرداز اقتصاد سیاسی، وبسیاری از جامعه شناسان سالها پیش این روند را تشخیص داده بودند. سیروس بینا در تحلیل افول قدرت آمریکا، جهانیشدن سرمایهداری و دگرگونی ساختار اقتصاد جهانی را از عوامل فرسایش هژمونی این کشور میداند. از این منظر، مسئله صرفاً کاهش قدرت نظامی یا اقتصادی آمریکا نیست، بلکه محدود شدن توانایی آن در اعمال اراده بر مناسبات جهانی است. آمریکا همچنان قدرتی بزرگ است، اما دیگر از موقعیت هژمونیک گذشته برخوردار نیست.
تجربه سه دهه گذشته نیز محدودیتهای قدرت نظامی آمریکا را آشکار کرده است. در افغانستان، پس از بیست سال حضور نظامی و صرف هزینههای هنگفت، طالبان بار دیگر به قدرت بازگشت. در عراق، سرنگونی حکومت صدام حسین به ایجاد نظم سیاسی موردنظر آمریکا منجر نشد و این کشور به عرصه رقابت و نفوذ قدرتهای منطقهای تبدیل شد. در لیبی نیز سرنگونی حکومت قذافی نتوانست به استقرار نظام سیاسی باثبات منجر شود. در سوریه و یمن هم مداخله و حمایت نظامی آمریکا نتوانست اهداف سیاسی موردنظر آن را بهطور کامل محقق کند.
وجه مشترک این تجربهها، محدودیت توانایی آمریکا در تبدیل برتری نظامی به نظمی سیاسی پایدار و مطلوب است. قدرت نظامی ممکن است به سرنگونی یک حکومت یا تخریب زیرساختهای نظامی منجر شود، اما الزاماً توانایی شکل دادن به آینده سیاسی و اجتماعی یک کشور را فراهم نمیکند.
با این حال، از این واقعیت نباید نتیجه گرفت که ناکامی آمریکا به معنای پیروزی طرف مقابل است. اگر آمریکا در تقابل با ایران به اهداف راهبردی خود نرسد، نمیتوان صرفاً از همین واقعیت نتیجه گرفت که ایران پیروز شده است. ناکامی آمریکا و قدرت ایران دو موضوع مستقلاند و هرکدام باید بر اساس واقعیتهای عینی ارزیابی شوند. ضعف یک قدرت خارجی، بهخودیخود نشانه قدرت طرف مقابل نیست.
نکته مهمتر، خطر تبدیل ناکامی آمریکا به نوعی توهم پیروزی است. ممکن است حاکمیت، ناتوانی آمریکا در تحقق اهدافش را نشانه قدرت خود تلقی کند و از آن نتیجه بگیرد که سیاستهای گذشته درست بوده و نیازی به بازنگری در آنها وجود ندارد. چنین برداشتی میتواند ضرورت ارزیابی خسارتهای جنگ، شناخت محدودیتهای کشور و بازنگری در سیاستهای داخلی و خارجی را به حاشیه براند.
مسیر انتخابشده، جهتگیری و افق اجتماعی و سیاسی جامعه را تعیین میکند. تداوم اعدامها، تشدید برخوردهای امنیتی و قضایی، محدودتر شدن فضای سیاسی و افزایش نفوذ نیروهای افراطی، نشانههایی از مسیری است که جریانهای افراطی داخلی در پیش گرفتهاند و نگرانی جدی درباره جهتگیری آینده ساختار قدرت ایجاد میکنند.
پرسش این است که آیا تجربه جنگ به بازنگری در سیاستهای گذشته، بازسازی اقتصادی، بهبود مناسبات بینالمللی و گشایش فضای سیاسی منجر خواهد شد یا به تقویت ساختارهای نظامی و امنیتی و افزایش نفوذ آنها در تصمیمگیریهای کشور؟
اگر مسیر دوم انتخاب شود، جامعه ایران نهتنها از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی جنگ رهایی نخواهد یافت، بلکه باید هزینههای تداوم نظامیگری و تقدم الزامات امنیتی بر نیازهای عمومی را نیز بپردازد. کشوری که پس از جنگ، بهجای بازسازی زیرساختهای اقتصادی و بهبود شرایط زندگی مردم، منابع و ظرفیتهای خود را صرف تقویت ساختارهای نظامی و امنیتی کند، ممکن است از یک تقابل خارجی عبور کند، اما در حل بحرانهای داخلی خود ناکام بماند. این شکست نه در میدان جنگ، بلکه در عرصه
توسعه، آزادی و زندگی اجتماعی رقم میخورد.
از این منظر، باید میان بقای حکومت، موفقیت آن در تقابل نظامی و منافع جامعه تمایز قائل شد. این دوالزاماً بر یکدیگر منطبق نیستند. بقای حکومت بهخودیخود به معنای پیروزی مردم نیست؛ همانطور که ناکامی آمریکا نیز لزوماً دستاوردی برای جامعه ایران محسوب نمیشود.
معیار ارزیابی موفقیت یک سیاست، صرفاً ناکام گذاشتن دشمن یا تحمیل هزینه به طرف مقابل نیست. باید پرسید جامعه چه چیزی به دست آورده و چه چیزهایی را از دست داده است؟ آیا امنیت و رفاه مردم افزایش یافته است؟ آیا ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی کشور تقویت شدهاند؟ آیا موقعیت سیاسی کشور در مناسبات منطقهای و بینالمللی بهبود یافته است؟
نقد سیاستهای آمریکا و بررسی افول هژمونی آن نباید به ابزاری برای توجیه سیاستهای داخلی یا نادیده گرفتن مشکلات خودمان تبدیل شود. افول قدرت مسلط جهانی، اگر در حال وقوع باشد، بخشی از دگرگونی مناسبات قدرت و اقتصاد جهانی است؛ اما این تحول بهخودیخود ضعفهای ساختاری و سیاسی کشورهای دیگر را برطرف نمیکند.
در نهایت، باید از دو توهم سیاسی فاصله گرفت: نخست، این تصور که قدرت نظامی و اقتصادی آمریکا همچنان میتواند اراده خود را بر دیگران تحمیل کند؛ تصوری که جریان راست ارتجاعی به آن دامن میزند. دوم، این تصور متقابل که هر ناکامی آمریکا الزاماً به معنای پیروزی طرف مقابل است.
شاید مهمترین پرسشی که پس از این جنگ باید مطرح کرد، این باشد: اگر حکومت ناکامی آمریکا را پیروزی خود بداند، اما نتیجه سیاستهای پس از جنگ، تشدید نظامیگری، محدودتر شدن آزادیها و تداوم بحران اقتصادی باشد، این پیروزی چه نسبتی با منافع و آینده جامعه ایران خواهد داشت؟ آیا ممکن است حکومتی خود را پیروز جنگ بداند، درحالیکه جامعهاش در عرصه توسعه، آزادی و رفاه متحمل شکست شده باشد؟
افزودن دیدگاه جدید