پیش‌گفتار
شکست سنگین دونالد ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای، آن‌گونه که رسانه‌های باختری و بررسی‌های «چپ»گرا هر دو به یک اندازه یادآوری می‌کنند، فراتر از یک نوسان انتخاباتی است. این شکست را نباید به «چرخش آونگ» در ساختار سیاسی آمریکا فروکاست؛ همان بازگویی ساده‌انگارانه‌ای که هر چهار یا هشت سال یک‌بار، بحران ساختاری را با «خستگی رأی‌دهنده از زیبایی‌شناسی قدرت» روشن می‌کند و از کنار ریشه‌ی راستین می‌گذرد. آنچه در آمریکا رخ داد، و آنچه در آرژانتین، هندوراس، شیلی، پرو و بخش‌های پهناوری از اروپا در روند رخ دادن است، چیزی بیش از یک «شکست انتخاباتی» است؛ یک بحران مشروعیتی است: پرده‌برداری همگانی از این واقعیت که راست تندرو، هنگامی که به قدرت می‌رسد، توان پایبندی به نویدهای خود ن را ندارد — نه از سر پیمان‌شکنی رهبرانش، بل‌که از سر یک ناگزیری ساختاری که در سرشت پیوندهای تولید سرمایه‌داری نهفته است.
این نوشته، با بهره‌گیری از تجربه آمریکا، آمریکای لاتین و اروپا، دلیل می‌آورد که راست تندرو نوین سه گام را می‌پیماید: نخست، گام دزدی — چنگ‌انداختن بر زبان، شعارها و خشم جنبش‌های «چپ»؛ دوم، گام پیمان پنهان — هم‌پیمانی با لایه‌های چیره‌ی سرمایه، زیر پوشش ملی‌گرایی؛ و سوم، گام خودآشکارسازی — هنگامی که تجربه زیسته‌ی توده‌ها، شکاف میان گفتار و کردار را نمایان می‌کند و پایگاه اجتماعی این گروه‌ها را از درون از هم می‌پاشد. آنچه امروز گواه آن هستیم، پایان گام دوم و آغاز گام سوم است.
این نوشته در پنج بخش سامان یافته است: بخش یکم گام دزدی، بخش دوم گام پیمان پنهان و ناگزیری ساختاری آن، بخش سوم گام خودآشکارسازی، بخش چهارم گسترش جهانی این روند، و بخش پنجم نقش «چپ» در پر کردن تهی‌جایی.
راست تندرو چگونه گفتمان «چپ» را ربود
تهی‌جایی سیاسی و بحران نمایندگی
برای دریافتن پیدایش راست تندرو، باید از بستر مادی آن آغاز کرد. بحران مالی ۲۰۰۸، که سرمایه‌داری را در آستانه‌ی فروپاشی سامانه‌ی مالی جهانی نهاد، نه‌تنها میلیون‌ها کار و خانه را نابود کرد، بل‌که مشروعیت ایدئولوژیک سرمایه‌داری را نیز سخت سست ساخت. آنچه پس از آن آمد — سخت‌گیری اقتصادی، نجات بانک‌ها با پول همگانی، و افزایش بی‌پیشینه‌ی نابرابری — شکافی ژرف میان «مردم» و «نهادها» پدید آورد.
اما این شکاف خودبه‌خود به سود «چپ» پایان نیافت. حزب‌های سوسیال‌دموکرات و «چپ» میانه در اروپا و آمریکا، به‌جای پاسخ به خشم طبقاتی، خود بخشی از اردوگاه سخت‌گیری اقتصادی شدند. حزب دموکرات آمریکا در روزگار اوباما و بایدن، حزب وال‌استریت بود؛ حزب نجات بانک‌ها در ۲۰۰۸ و حزب جنگ‌ها. سوسیال‌دموکراسی اروپایی، از «راه سوم» بلر و شرودر تا هم‌پیمانی‌های بزرگ با راست، سیاست‌های نئولیبرالی را پیاده کرد که پیش‌تر وظیفه نیروهای راست بود. آن‌گونه که بررسی‌های مارکسیستی به‌درستی یادآور می‌شوند، «دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان هر دو نماینده لایه‌های گوناگون بورژوازی فرمانروا هستند».
برآیند این بود که خشم طبقاتی، که می‌بایست به سوی ریشه‌های ستم —سرکردگی سرمایه، ساختارهای ناهمسان پخش دارایی — راه می‌یافت، سرگردان ماند. و راست تندرو فریب‌کار در همین نقطه پا به میدان گذاشت. ترامپ در ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴، درست مانند خاویر مایلی (Milei) در آرژانتین و خرت ویلدرز (Wilders) در هلند، خود را «صدای مردم فراموش‌شده» نامید. رأی به ترامپ، آن‌گونه که بررسی‌های «چپ» آمریکایی می‌گویند، «یک شورش انتخاباتی علیه شرایط کنونی» بود، نه پذیرفتن ایدئولوژی راست. میلیون‌ها کارگر که تورم بی‌پیشینه، دهه‌ها فرود استاندارد زندگی و جنگ‌های بی‌پایان را آزموده بودند، به کسی رأی دادند که نوید داده بود «سامانه را به سود مردم دگرگون می‌کند».
ملی‌گرایی همچون پوشش ایدئولوژیک
ابزار بنیادین راست تندرو برای بسیج این خشم سرگردان، ملی‌گرایی بود. بخش کردن جامعه به «ما» و «آن‌ها» — «مردم راستین» در برابر «برگزیدگان بیگانه‌گرا» — شرایطی را پدید آورد که ناخشنودی طبقاتی به احساس‌های هویتی و ملی برگردانده شود. در این گفتمان، دلیل بیکاری، تهیدستی و کاهش توان خرید نه سامانه‌ی سرمایه‌داری و نه انباشت دارایی در دست اندکی، بل‌که کوچگران، پناهندگان، کشورهای بیگانه، اقلیت‌های مذهبی و قومی و «برگزیدگان سیاسی» نامیده می‌شد.
این یک جایگزینی زیرکانه بود: به‌جای پیکار با نظام سرمایه، پیکار با «دیگران» پیش نهاده شد. خشم توده‌ها از سرمایه‌داران و مدیران شرکت‌های بزرگ را به سوی کسانی پرتاب کرد که خود از بی‌بهرگان جامعه بودند.
ربودن گفتمان اجتماعی «چپ»
ملی‌گرایی به‌تنهایی بس نبود. راست تندرو برای دست‌یابی به پایگاه اجتماعی گسترده، ناچار شد شعارهای بنیادین جنبش‌های «چپ» را وام بگیرد و نوسازی کند. ترامپ از بسته شدن کارخانه‌ها، جابه‌جایی کارها به بیرون، افت تراز زندگی طبقه‌ی کارگر سخن گفت — جستارهایی که در دستور کار «چپ» جای دارند. او خود را ناسازگار با «سامانه» نمایاند و نوید داد «سامانه را به سود مردم دگرگون کند». در برزیل، بولسونارو نیز با همین فرمول پا به میدان گذاشت؛ در آرژانتین، مایلی خود را «آنارشیست-کاپیتالیست» نامید اما در عمل به «شوک‌درمانی» نئولیبرالی روی آورد.
نکته‌ی کلیدی اینجاست که این شعارها هرگز به برآیند منطقی خود — یعنی نیاز به دگرگونی بنیادین در ساختار اقتصادی و اجتماعی — نمی‌انجامیدند. نویدهای اجتماعی در پشت پرچم ملی گم می‌شدند و به هدف‌های جدا و بی‌پیوند دگرگون می‌گشتند. این همان جایی است که دم خروس خود را نشان می‌دهد: زبان «چپ» بدون درونمایه‌ی «چپ».
پیمان پنهان با سرمایه
پیمان پنهان با سرمایه
در پشت این نمایش پرشور «مردم‌گرایی»، حقیقتی دیگر نهفته بود: راست تندرو نه‌تنها دشمن سرمایه‌ی بزرگ نبود، بل‌که خود از سوی توانمندترین لایه‌های طبقه‌ی سرمایه‌دار پشتیبانی می‌شد. ترامپ نماد این پیوند بود — سرمایه‌دار زمین و ساختمان با پیوندهای ژرف با شبکه‌های مالی، شرکت‌های نفتی، صنعت جنگی و فناوری‌های پیشرفته. همان‌گونه که حزب کمونیست روسیه به‌درستی یادآوری می‌کنند «ترامپ بسیار درباره‌ی نجات مردم کوچه و بازار سخن گفت، اما پس از انتخابات، این نویدها به کاستن برنامه‌های اجتماعی و پایمال کردن حق‌های کارگران دگرگون شد. هم‌زمان، مالیات شرکت‌ها کاهش یافت و میلیاردرهای وال‌استریت پست‌های کلیدی وزارتی را در دست گرفتند.»
مایلی در آرژانتین حتا نیازی به پنهان‌کاری نداشت: او آشکارا سرمایه‌ی بیگانه را به صنعت با بازدهی شتابان راه داد، قانون بازدارنده‌ی مالکیت بیگانگان بر زمین را از میان برد، پرونده‌ی میلیاردر بریتانیایی را که با نیرنگ ۱۲ هزار هکتار زمین محیط زیستی را خریده بود کنار گذاشت، و نیروهای آمریکایی را به پایگاه اوشوایا (Ushuaia) فراخواند. این نمونه‌ای روشن از آن چیزی است که «پیمان پنهان» نامیده می‌شود: راست تندرو با جامه‌ی دشمن نظام پا به میدان گذاشت، اما در هسته‌ی خود به جایگاه طبقاتی خود وفادار ماند و پشتیبان همان سامانه بود.
سرشت دوگانه‌ی قدرت در سرمایه‌داری
مارکس در واکاوی خود نشان می‌دهد که در جامعه‌ی سرمایه‌داری، قدرت سیاسی سرانجام در خدمت سود کسانی است که ابزارهای تولید را در دست دارند. دولت، هرچند به نظر می‌رسد مستقل کار می‌کند، «کمیته‌ی پیاده‌سازی منافع طبقه‌ی فرمانروا» است. هر دولت یا سازمان سیاسی که به قدرت برسد، اگر بخواهد چارچوب مالکیت خصوصی بر ابزار تولید را نگه دارد، ناگزیر است به قانون‌های حرکت سرمایه، قانون‌هایی که بر پایه‌ی سودآوری، انباشت سرمایه و رقابت شکل می‌گیرند، نه بر پایه‌ی نیازهای مردم، تن دهد.
راست تندرو، خواه‌ناخواه، این چارچوب را پذیرفته بود. آنان هرگز پیشنهاد نکردند که مالکیت بانک‌ها، صنعت‌های کلیدی یا سرچشمه‌های ملی را به مردم بازگردانند؛ هرگز از نیاز به بازرسی دموکراتیک بر اقتصاد سخنی نگفته‌اند؛ و هیچ برنامه‌ای برای پخش بنیادین دارایی پیش ننهادند. برای همین، هنگامی که به قدرت رسیدند، در برابر یک گزینش تاریخی ایستادند: یا باید منافع توده‌هایی را دنبال کنند که پایگاه اجتماعی آنان بودند و آنان را به قدرت رسانده‌اند، یا باید به جایگاه طبقاتی خود و قانون‌های سرمایه‌داری پایبند بمانند. و این دو با هم سازگار نبودند.
این همان چیزی است که در تجربه ترامپ ۲.۰ رخ داد. او با شعار «نخست آمریکا» و نوید بازگرداندن کارهای صنعتی به قدرت رسید. تعرفه‌های «روز آزادی» او، به‌جای زنده کردن تولید درون‌مرزی، تورم را تندتر کرد؛ یک ماه پیش از انتخابات، ۵۸ درصد رأی‌دهندگان ترامپ و تعرفه‌هایش را دلیل بالا رفتن تورم دانستند. سرمایه‌داران به‌جای سرمایه‌گذاری در تولید و آفرینش کار، سودهای افزوده را در بازارهای مالی و سوداگری به کار گرفتند — کاری که از دید اقتصادی سودآورتر است، اما هیچ کمکی به بی‌بهرگان نمی‌رساند و برای کارگران بیکار کارآفرینی نمی‌کند.
ملی‌گرایی در عمل — پوششی برای نابرابری
ملی‌گرایی نیز، همچون ابزار بنیادین بسیج، نتوانست نویدهای خود را به کار بندد. روشن شد که «ملی‌گرایی» آنان تنها برای برخی است. آنان از «منافع ملی» سخن می‌گفتند، اما این منافع در عمل همان سودهای شرکت‌های بزرگ و سرمایه‌داران همان کشور، کسانی که همچنان به جابه‌جایی سرمایه، بهره‌کشی از نیروی کار ارزان و انباشت دارایی می‌پردازند، بود. نمونه‌ی آرژانتین گویاست: مایلی با شعار «آزادی» و «ضد سامانه» به قدرت رسید، اما در عمل کشوری «وابسته به ژئوپلیتیک» ساخت که بر فروش مواد خام استوار است و نیروی کارش بی‌پشتوانه است. سرمایه‌گذاری در اقتصاد در سه سال ۱۳ درصد کاهش یافت، صنعت شیمیایی و دارویی و خودروسازی با بحران سخت روبه‌رو شدند، سفیر آمریکا در آرژانتین گفت که ۲۰ میلیارد دلار کمک تنها هنگامی انجام خواهد شد که «راه سیاسی و اقتصادی کنونی دنبال شود». این نه ملی‌گرایی، بل‌که سرسپردگی است.
در هندوراس، اسفورا (Esfora) با دخالت ایالات متحده به قدرت رسید و کشور را به «میدان آزمایش‌های ضد مردمی» دگرگون کرد: کمیسیون ملی مسکن برچیده شد، دبیرخانه‌ی پیکار با تباهی برچیده شد، برنامه‌ی پژوهش و جبران زیان خانواده‌های قربانیان دیکتاتوری‌های دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ برچیده شد، و قانون «دادگری انرژی» که رساندن رایگان انرژی به کم‌درآمدها را پاس می‌داشت از میان رفت. هم‌زمان، در ۲۱ مه، ۲۰ تن، از میان آنان سه زن و دو کودک، در کلیسای روستای ریگورس (Rigurs) با گلوله کشته شدند. کارگزاران دولتی، کشته‌شدگان را «تروریست مواد مخدر» نامیدند. این چهره‌ی راستین «ملی‌گرایی» راست تندرو است: سرکوب خونین روستاییان به نام «پشتیبانی از بخش کشاورزی-صنعتی».
ناتوانی در گشودن بحران‌های ساختاری
سرمایه‌داری امروزین با بحران‌هایی روبه‌رو است که راه‌چاره‌ای برای آن‌ها ندارد: بحران محیط زیست، بحران پخش ناهمسان دارایی، بحران بیکاری ساختاری و بحران مشروعیت سیاسی. راست تندرو نه‌تنها هیچ راه‌چاره‌ای برای این بحران‌ها ندارد، بل‌که از سر وابستگی ژرف به منافع کوتاه‌مدت سرمایه، خود این بحران‌ها را تندتر می‌کند.
آنان نمی‌توانند و نمی‌خواهند جلوی صنعت‌های آلاینده را بگیرند، چون این صنعت‌ها از پشتیبانان مالی آنانند. نمی‌توانند جلو انباشت دارایی را بگیرند، چون این خود قانون حرکت نظام سرمایه است. و نمی‌توانند به نیازهای راستین مردم پاسخ دهند، چون این کار نیازمند پخش دوباره‌ی قدرت و دارایی است؛ کاری که با نگهداری سامانه‌ی کنونی ناسازگار است.
خودآشکارسازی — مردم چگونه فریب را دیدند
شکاف میان گفتار و کردار
بزرگ‌ترین دلیل فروپاشی پایگاه اجتماعی راست تندرو، تجربه مستقیم مردم بود. کسانی که به این گروه‌ها رأی داده بودند، کم‌کم دریافتند که آنچه گفته می‌شود با آنچه انجام می‌شود، هم‌خوانی ندارد. آنان دیدند که رهبران راست تندرو همچنان در محفل‌های توانگران رفت‌وآمد می‌کنند، سیاست‌هایی را به سود اندکی توانمند پیاده می‌کنند و نویدهای بهبود زندگی مردم را یکی پس از دیگری فراموش می‌کنند.
در آمریکا، این شکاف در اندازه‌ای بی‌پیشینه نمایان شد. ترامپ در ژانویه‌ی ۲۰۲۵ «بحران هزینه‌ها» را به ریشخند گرفت؛ در راهپیمایی‌ها و نشست‌های انتخاباتی، ترامپ پوپولیسم ضدسامانه‌ی سال ۲۰۲۴ خود را کنار گذاشت و رک و راست گفت: «ما صدها میلیارد، حتا تریلیون‌ها دلار درآمد داریم. اما هوادارانم به من گفتند: آقای رئیس‌جمهور، این را نگو، چون مردم هزینه‌های بیشتری از پیش می‌پردازند.»
او در همین چند جمله، سرشت طبقاتی پروژه‌ی MAGA را آشکار کرد: دارایی برای سرمایه‌داران، هزینه بر دوش مردم.
جنگ ایران همین شکاف را در پهنه‌ی سیاست خارجی نشان داد.
نمونه‌ی جنگ ایران در دوره‌ی دوم ترامپ، این ناتوانی را نمایشی و چشمگیر آشکار کرد. ترامپ نوید داده بود «من جنگ را آغاز نمی‌کنم، من به جنگ‌ها پایان می‌دهم»؛ اما در یک سال و نیم نه‌تنها به درگیری اوکراین و روسیه با همه‌ی سخنان فریبنده خود پایان نبخشید، بل‌که هفت کشور دیگر را بمباران کرد و در مرداب جنگ علیه ایران فرو رفت. بهای نفت ۴۰ درصد بالا رفت، بنزین ۱۵۸ روز پیاپی بالای ۴ دلار در هر گالن ماند، و هزینه‌ی کود و گازوئیل ضربه‌ی سختی به کشاورزان آمریکایی زد. جای شگفتی نیست که ترامپ در آیووا (Iowa) و کانزاس (Kansas)— دو ایالت کشاورزی آمریکا — سخت شکست خورد. این جنگ، همان‌گونه که بررسی‌های «چپ» آمریکایی روشن می‌گویند، «بزرگ‌ترین شکست راهبردی در تاریخ ایالات متحده» بود و اقتصاد جهان را با بالا رفتن سرسام‌آور بهای کود، گاز و گازوئیل به لبه‌ی پرتگاه راند.
نظرسنجی‌های NBC در شب انتخابات، نزدیک به ۹ تن از هر ۱۰ رأی‌دهنده گفتند هزینه‌ی زندگی «انگیزه‌ی نخست» رأی آنان بوده است. تنها ۲۸ درصد آمریکایی‌ها شیوه‌ی برخورد ترامپ با اقتصاد را پذیرفتند. و ۷۴ درصد رأی‌دهندگان جنگ ایران را انگیزه‌ی مهم یا نخست رأی خود دانستند؛ ۶۳ درصد تصمیم به کنش جنگی را نادرست خواندند. این شمارها، نه «چرخش آونگ»، بل‌که حسابرسی طبقاتی است.
آشکار شدن دوگانگی طبقاتی
انتخابات نشان داد که راست تندرو همان‌گونه که به بالای جامعه پایبند است، در برابر طبقه‌های فرودست سخت‌گیر و سنگدل است. در زمان بحران‌های اقتصادی یا اجتماعی، همواره این مردم بودند که بها را می‌پرداختند، نه توانگران. کاستن بودجه‌ی خدمت‌های همگانی، افزودن فشار بر حق‌های کارگران، سخت‌گیری بر لایه‌های آسیب‌پذیر — این‌ها سیاست‌هایی بودند که در عمل پیاده شدند، نه آن نویدهای درخشان.
این دورویی هنگام همه‌گیری کووید-۱۹ به‌روشنی دیده شد: در سراسر جهان، دولت‌های راست تندرو در پشتیبانی از جان و زیست مردم ناتوان ماندند، اما در پاسداری از منافع شرکت‌های بزرگ و بازارهای مالی از هیچ کاری دریغ نکردند. در برزیل بولسونارو، در آمریکا ترامپ، در هندوراس اسفورا — همه یک الگو را بازسازی کردند: «اقتصاد مهم‌تر از جان» یعنی «سود مهم‌تر از مردم».
در آمریکا، یورش‌های ICE ترامپ — که برای برگرداندن توجه از دیگر شکست‌ها طراحی شده بود — برآیندی وارونه داد. موج‌های ICE به شورش‌های گسترده در لس‌آنجلس و شیکاگو و اعتصاب همگانی در مینیاپولیس انجامید. ۵۷ درصد رأی‌دهندگان پشت به سیاست‌های کوچ‌گری او کردند.
شکاف درون اردوگاه و رسوایی همگانی
شکست انتخاباتی، شکاف‌های درونی را نیز نمایان کرد. در آمریکا، برون رفتگان MAGA مانند مارجوری تیلور گرین (Marjorie Taylor Greene)، تاکر کارلسون (Tucker Carlson)، جو کنت (Joe Kent) و توماس ماسی (Thomas Massie) آشکارا علیه جنگ ایران، نسل‌کشی در غزه و بحران هزینه‌های زندگی سخن گفتند. جی‌دی ونس، دستیار رئیس‌جمهور، که امید دارد پیش از نامزد شدن ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ از سیاست‌های ترامپ دوری بگیرد، جنگ ایران و هزینه‌های بالای زندگی را دلیل این شکست دانست. خود ترامپ به وال‌استریت ژورنال گفت: «ایران بخشی از این شکست بود» — و سپس افزود که از آغاز جنگ پشیمان نیست.
در پهنه‌ی جهانی، این پرده‌برداری حتا نمایشی‌تر بود. بولتون (Bolton)، رایزن پیشین امنیت ملی، آشکارا گفت ترامپ «هرگز به راستی جمهوری‌خواه نبوده است؛ برای او، حزب جمهوری‌خواه تنها ابزاری است که پس از به‌کارگیری باید کنار نهاده شود.» دسانتیس (DeSantis) گفت جمهوری‌خواهان شاید ناچار شوند تا ۲۰۳۲ چشم‌به‌راه بمانند تا دوباره سنا را به دست آورند. این‌ها نشانه‌های اردوگاهی است که دیگر نمی‌تواند یکپارچگی خود را نگه دارد.
شکست در پهنه‌ی جهانی — یک روند، نه یک استثنا
آمریکای لاتین — آزمایشگاه شکست
آمریکای لاتین، که در دهه‌ی گذشته میدان آزمایش راست تندرو بود، اکنون میدان پرده‌برداری از آن است. پیروزی لولا در برزیل بر بولسونارو — که رسانه‌های باختری پیش از انتخابات، نقشه‌های منطقه را «پیش و پس از موج راست تندرو» با رنگ برزیل از سرخ به آبی پخش کرده بودند — ضربه‌ای به برنامه‌های واشنگتن بود. لولا با کارزاری پویا، شمار هواداران را ۱۰.۵ میلیون تن افزایش داد و حتا پایگاه‌های سنتی جناح راست را لرزاند. بولسونارو، که از سوی کاخ سفید پشتیبانی می‌شد و رسانه‌های متا دسترسی به نشریه‌های «چپ» را کاسته بودند، پس از شکست به ایالات متحده گریخت و از آنجا درباره‌ی «انتخابات دزدیده‌شده» سخن گفت — همان فرمول ترامپ در ۲۰۲۰.
در آرژانتین، مایلی — که آشکارا از بولسونارو پشتیبانی کرده و لولا را «دزد» خوانده بود — اکنون در جایگاهی دشوار است. دو سوم شهروندان با کار دولت او همسو نیستند. در رده‌بندی نامزدهای ریاست‌جمهوری، اکسل کیسیلوف (Axel Kicillof)، نماینده‌ی هم‌پیمانی «چپ»گرای «پیوند برای میهن»، از مایلی پیش افتاده است. نرخ تهیدستی از ۲۸.۲ به ۳۲.۳ درصد بالا رفته، تهیدستی سخت از ۶.۳ به ۷.۵ درصد رسیده، بیکاری به ۸ درصد رسیده و میانگین دستمزد واقعی ۱۰ درصد کمتر از زمان به قدرت رسیدن مایلی است. اعتراض‌های دانشجویان و آموزگاران، «راهپیمایی‌های خشم» با شعار «زمین برای فروش نیست!»، و گردهمایی‌ها علیه خصوصی‌سازی آب — همه نشانه‌های یک بحران مشروعیت فراگیرند.
در هندوراس، ایستادگی در برابر «شوک‌درمانی» رو به فزونی است. اعتراض‌های هفتگی از سپتامبر علیه بالا رفتن بهاها و بدتر شدن شرایط کار برگزار شده است. انفجار ناخشنودی از برنامه‌های خصوصی‌سازی سامانه‌ی آب‌رسانی پایتخت بود. اعتراض‌کنندگان خواستار بیرون رفتن نیروهای آمریکایی از پایگاه هوایی سوتو کانو (Soto Cano) شدند. در شیلی، گردهمایی‌های گسترده علیه برنامه‌های کاستن هزینه‌های آموزش و خوی خودکامه‌ی رئیس‌جمهور آنتونیو کاست (Antonio Kast) — که ستایش خود از پینوشه را پنهان نمی‌کند — برگزار شد. در کلمبیا، اعتصاب سراسری علیه برنامه‌های سخت‌گیری اقتصادی. در بولیوی، اعتراض‌ها علیه برداشتن یارانه‌ی سوخت دیزل و خصوصی‌سازی ۶۷ شرکت دولتی.
این الگو در سراسر منطقه یکسان است: راست تندرو با شعار «رهایی ملی» به قدرت می‌رسد، سیاست‌های نئولیبرالی را پیاده می‌کند که تهیدستی و نابرابری را می‌افزاید، و سپس با موج اعتراض‌های توده‌ای روبه‌رو می‌شود. با این همه، اعتراض‌ها باید با بازاندیشی ژرف در راهبرد «چپ» همراه باشد. گام‌های نیمه‌کاره و بازی با نیروهای بورژوایی دیر یا زود به کین‌خواهی راست دگرگون می‌شود.
اروپا — موجی که فرو می‌نشیند
در اروپا، موج پیروزی‌های راست تندرو که سال‌ها بی‌بازگشت می‌نمود، اکنون با ایستادگی و پس‌روی روبه‌رو شده است. در هلند، حزب آزادی (PVV) ویلدرز در ۲۰۲۳ با شعار ضد کوچ و ناخشنودی از مسکن و خدمت‌های همگانی به بزرگ‌ترین حزب دگرگون شد؛ اما در قدرت، هیچ‌یک از نویدهای نمادین خود — بستن مرکزهای پناهندگی، بیرون راندن پناهجویان سوری — را به قانون برنگرداند. در ۲۰۲۵، PVV به سبب ناسازگاری بر سر سیاست کوچ‌گری از هم‌پیمانی بیرون رفت و انتخابات زودهنگام را پدید آورد، سپس در انتخابات کرسی‌های خود را از دست داد. رأی‌دهندگان آن را نه از سر «تندرو بودن»، بل‌که از سر «به کار نبستن نویدها» کیفر دادند.
این الگو در اتریش، فرانسه، آلمان و ایتالیا نیز دیدنی است. حزب آزادی اتریش (FPÖ)، همان‌گونه که پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهند، با آنکه پایگاه انتخابات خود را «پرولتری» کرد، در قدرت سیاست‌هایی نه به سود کارگران، بل‌که «تولیدگرایانه» پیاده کرد: این گفته که «تولیدکنندگان» (کارگران و کارفرمایان) باید از بار «بهره‌بران» (کوچندگان و برگزیدگان تباه) رها شوند. این گفتمان از روایت «چپ» درباره‌ی «بی‌بهرگان» وام می‌گیرد، اما در عمل تضاد طبقاتی را به تضاد قومی-ملی برمی‌گرداند و هم‌زمان راه را برای کاستن مالیات و سست کردن اتحادیه‌های کارگری هموار می‌سازد.
در پهنه‌ی اتحادیه‌ی اروپا، ناسازگاری افزایش هزینه‌های جنگی در شرایط کاهش خدمت‌های اجتماعی همان الگویی است که در آمریکا نیز دیده شد: «هزینه‌های جنگی آمریکا از یک تریلیون دلار گذشته است» و هم‌زمان «برنامه‌های اجتماعی کاسته شده و حق‌های کارگران پایمال شده است».
چرا همه شکست می‌خورند — یکپارچگی ساختاری
دلیل این همپوشانی جهانی ساده است: همه‌ی این دسته‌ها از یک فرمول یکسان بهره می‌بردند و همه با همان ناسازگاری بنیادین روبه‌رو بودند — تضادی که میان گفتمان مردمی و تکیه به پایگاه اجتماعی، از یک سو، و پاسداری از منافع پایگاه طبقاتی و پایبندی به نظام سرمایه‌داری، از سوی دیگر، پدید آمده است.
این یکپارچگی ساختاری، یک پیش‌آمد نیست. راست تندرو نوین، « نوکری در خدمت سرمایه‌ی بزرگ» است. این سازمان‌ها نمی‌توانند به نویدهای خود پایبند بمانند، از آن رو که «نیروهایی بسیار توانمندتر از مردم‌گرایی راست وجود دارد. اقتصاد بازار، مالکیت خصوصی ابزار تولید، و پیوندهای جهانی نیروهای بزرگ‌ترند.» ترامپ «بیش از اندازه به پایگاه اجتماعی خود نوید داده بود.» و نه می‌خواست و نه می‌توانست به جایگاه طبقاتی خود پشت کند.
«چپ» و تهی‌جایی سیاسی — از پرده‌برداری تا جایگزین
بیم بازگشت — راست تندرو خودبه‌خود بیرون نمی‌رود
باید هوشیار بود: راست تندرو خودبه‌خود از صحنه بیرون نمی‌رود. تا زمانی که ریشه‌های ناخشنودی‌ها — نابرابری، بیکاری، ناایمنی اقتصادی و ستم — هستند، این گروه‌ها خواهند کوشید با جامه‌ای نو و شعارهای تازه، دوباره مردم را بفریبند. تاریخ به ما نشان داده که هنگامی که بی‌بهرگان راهی برای دگرگونی نمی‌یابند، گاهی به دامن جایگزین‌های دروغین می‌افتند.
بررسی‌های «چپ» آمریکایی به‌درستی هشدار می‌دهند که پیروزی دموکرات‌ها «به معنای دگرگونی بنیادین چشم‌انداز سیاسی آمریکا نیست» و «ناخشنودی رأی‌دهندگان از حزب جمهوری‌خواه شاید مستقیم‌تر از پشتیبانی از مخالفان باشد.» کمتر از نیمی از پاسخ‌دهندگان دیدگاه نیکویی درباره‌ی حزب دموکرات دارند؛ تنها اندکی بالاتر از جمهوری‌خواهان (۴۰٪). نظرسنجی PBS/NPR/Marist نشان می‌دهد که «بیش از هشت تن از هر ده دموکرات و ۴۴ درصد مستقل‌ها می‌گویند رأی آنان علیه ترامپ است، نه به سود دموکرات‌ها.»
نیاز به استقلال طبقاتی
پدیده مهم‌تر این است که در کنار پس‌روی راست تندرو، نشانه‌هایی از بازگشت جنبش‌های دادخواهانه‌ی راستین دیده می‌شود. اما این بازگشت، خودبه‌خود رخ نمی‌دهد. بررسی‌های «چپ» آمریکایی به‌درستی می‌گویند که «نبود یک حزب کارگری توده‌ای و مستقل» مایه آن شده که «میلیون‌ها تن رأی دادن به حزب بورژوایی "دیگر" را تنها راه سزاوار برای نمایاندن ناخشنودی خود بدانند.» تا زمانی که چنین حزبی ساخته نشود، «ناخشنودی کارگران ناگزیر خود را به شیوه‌ای کج‌شده، دوقطبی و ناسازگار در پای صندوق‌های رأی نشان می‌دهد.»
این دریافت، همان درسی است که مارکسیست‌ها از تجربه راست تندرو می‌گیرند: دگرگونی چهره‌ها کافی نیست؛ ما نیازمند دگرگونی سامانه هستیم. دگرگونی چهره‌ها، جابه‌جایی حزب‌ها و دولت‌ها، تا زمانی که ساختارهای بنیادین قدرت دست‌نخورده بمانند، به هیچ دگرگونی پایداری نمی‌انجامد. راست تندرو نمونه‌ای زنده از این حقیقت است: آنان با همه‌ی ناسازگاری رونمایی‌شان با «سامانه»، سرانجام خود بخشی از آن شدند و همان راه را پی گرفتند.
بازتعریف دادگری — فراتر از شعارهای دزدیده‌شده
اکنون که راست تندرو زبان دادگری را کج کرده و آن را به ابزار فریب دگرگون ساخته است، بر ماست که این مفهوم‌ها را بازپس گیریم. «دادگری اجتماعی» دیگر نباید به معنای «دادگری برای هم‌میهنان ما و نادیده گرفتن دیگران» باشد. «پاسداری از سود مردم» نباید به معنای پاسداری از شرکت‌های درون‌مرزی در برابر هماوردان باشد، بل‌که باید به معنای پاسداری از همه‌ی کسانی باشد که کار می‌کنند — در هر کجا که باشند — در برابر بهره‌کشی.
ما باید نشان دهیم که نویدهایی که راست تندرو نمی‌تواند به کار بندد، نه ناشدنی‌اند، بل‌که تنها در چارچوب سرمایه‌داری ناشدنی‌اند. کار پایدار، مسکن سزاوار، بهداشت و آموزش رایگان، سربلندی برای همه — این‌ها نه بخشش‌هایی‌اند که از سوی رهبران ببخشایند، بل‌که حق‌هایی‌اند که با بازپس‌گیری دارایی و قدرتی که از ما ربوده شده، به دست می‌آیند.
یکپارچگی طبقاتی در برابر پراکندگی
در برابر بخش‌بخش کردن‌هایی که راست تندرو دامن می‌زند، پاسخ ما باید یکپارچگی باشد. یکپارچگی همه‌ی کسانی که از این سامانه زیان می‌بینند — بی‌نگاه به قوم، دین و جنسیت. راست تندرو توان خود را از پراکندگی ما می‌گیرد؛ هنگامی که ما یکدیگر را دشمن می‌بینیم، سامانه‌ی به انباشت دارایی می‌پردازد. در برابر، دیدگاه «چپ» به ما می‌آموزد که دشمن راستین مشترک است: کسانی که ابزارهای تولید، سرچشمه‌ها و قدرت را در دست دارند و همه‌ی ما را — چه بومی و چه کوچنده، چه زن و چه مرد — همچون نیروی کار می‌چاپند.
یکپارچگی طبقاتی نه یک شعار زیبا، بل‌که نیاز ماندگاری است. تنها هنگامی که کارگران و بی‌بهرگان سراسر جهان دست در دست هم نهند، می‌توانند در برابر قدرت جهانی سرمایه بایستند. تجربه نشان داده که هنگامی که این یکپارچگی شکل می‌گیرد — در اعتصاب‌ها، جنبش‌های اجتماعی و ایستادگی‌های توده‌ای — دیوارهای قدرت می‌لرزند.
بحران سرمایه‌داری و فرصت تاریخی
باید به یاد داشته باشیم که شکست راست تندرو به معنای پایان بحران نیست. سامانه‌ی سرمایه‌داری همچنان در ژرف‌ترین بحران‌های تاریخ خود دست‌وپا می‌زند: نابرابری فزاینده، بحران اقلیمی که هر دم تندتر می‌شود، رکودهای اقتصادی پی‌درپی و از میان رفتن چشم‌انداز برای نسل‌های نو. این بحران‌ها از درون سامانه حل‌شدنی نیستند، زیرا خود برآیند منطق حرکت آن هستند: انباشت بی‌پایان سود بر ویرانی جامعه و طبیعت.
در این میان، بیم آن هست که اگر «چپ» نتواند جای تهی را پر کند، سرمایه‌داری بار دیگر به راست تندرو همچون واپسین ابزار ماندگاری روی آورد — با چهره‌ای نو، با شعارهای تازه و با فریب‌هایی دیگر. پس وظیفه‌ی ما نه‌تنها نکوهش راست، بل‌که پیش نهادن یک جایگزین باورمند، کاربردی و دست‌یافتنی است.
پایان سخن
تجربه به قدرت رسیدن و واژگونی راست تندرو — از ترامپ گرفته تا همتایان او در سراسر جهان — یک درس بزرگ و ماندگار برای ما به جا می‌گذارد: هر گروه سیاسی که از پاسداری از منافع مردم سخن می‌گوید، اما به ساختارهای قدرت یورش نمی‌برد، ناگزیر به همان سامانه‌ای دگرگون می‌شود که نوید نابودی آن را می‌داد.
آنان با جامه‌ی ناسازگار آمدند، شعارهای ما را بازگویی کردند، خشم ما را به خدمت گرفتند — اما چون ریشه را نزده بودند، در خود سامانه حل شدند. یا باید پیرو منطق سود و انباشت باشی، یا باید با خود قدرت روبه‌رو شوی. راه میانه‌ای نیست.
مارکس یک بار نوشت: «هگل در جایی می‌گوید که همه‌ی رویدادها و شخصیت‌های بزرگِ تاریخ جهان، دو بار نمایان می‌شوند. او فراموش کرد که بگوید: بار نخست در ریخت تراژدی، بار دوم در ریخت کمدی.»
راست تندرو کوشید تصویر انقلاب اجتماعی را همانندسازی کند، اما بدون درونمایه‌ی آن، بدون هدف راستین و بدون تکیه بر خود توده‌ها. به همین دلیل بود که سرانجام به یک شوخی بی‌مزه دگرگون شد: همان کسانی که علیه برگزیدگان فریاد می‌زدند، خود بخشی از برگزیدگان شدند؛ همان‌ها که از تهیدستی مردم می‌گفتند، دارایی‌هایشان را انباشتند؛ و همان‌ها که نوید رهایی می‌دادند، زنجیر را بر دست و پای بی‌بهرگان زدند.
شکست آنان فرصتی است برای ما — نه برای بازگشت به گذشته‌ای که همین بحران را آفرید، بل‌که برای ساختن آینده‌ای دیگرگون. آینده‌ای که در آن دگرگونی از پایین به بالا می‌آید، نه از سوی یک رهبر یا یک حزب؛ آینده‌ای که در آن مردم نه تنها رأی می‌دهند، بل‌که تولید، پخش و گردانندگی جامعه را خود در دست می‌گیرند؛ و آینده‌ای که در آن شعارهای دادگری نه برای فریب، بل‌که برای بر زمین نشستن راستین زندگی‌اند.
راست تندرو رفت، اما تهی‌جایی که پر نماند، دوباره پر خواهد شد — یا با ستمی نو، یا با رهایی راستین. گزینش اکنون از آنِ ماست.
چاپ
افزودن دیدگاه جدید