نان قوت لایموت یا ابزار چپاول زندگی فرودستان؟
نان در تاریخ و فرهنگ ایرانیان، همواره پایهایترین بخش سفره مردم بوده است. اما زیر سلطه حاکمیت اسلامی، همین ابتداییترین ماده غذایی نیز در کنار دیگر اقلام ضروری، مرحلهبهمرحله از دسترس خانوارهای کمدرآمد خارج شده است. وقتی یک خانواده کارگری با حقوق ناچیز ۲۰ میلیون تومانی ناچار است حدود دو سوم درآمد خود (بیش از ۱۳ میلیون تومان) را تنها بابت اجاره مسکن بپردازد، باقیمانده دستمزدی که به گروگان گرفته شده، حتی جوابگوی ابتداییترین اقلام بقا یعنی نان، پنیر، ماست، تخممرغ و سبزی هم نیست. در شرایطی که گزارشهای اقتصادی از رسیدن قیمت تخممرغ به دانهای ۲۷ هزار تومان (با رشد ۲۲۴ درصدی در یک سال)، جهش ۳۶۵ درصدی قیمت روغن و تورم نقطهای ۱۰۷ درصدی در روستاها خبر میدهند، گوشت، مرغ، ماهی و لبنیات مدتهاست از سفرهها حذف شدهاند. برای چنین خانوادهای، نان دیگر فقط یک کالای مصرفی نیست؛ قوت لایموت و آخرین تکیهگاه سفره است. هنگامی که هزینه مسکن، دارو و درمان هر روز سهم بیشتری از درآمد کارگر را میبلعد، تعرض به نان به معنای تعرض به آخرین امکان تأمین غذای روزانه و زنده ماندن است.
با این همه، در جمهوری اسلامی حتی این قوت لایموت نیز از سیاستهای اقتصادی و مناسبات غارتگرانه در امان نمانده است. مردمی که حاصل کارشان هر روز بیارزشتر میشود، باید برای تهیه نان هم با افزایش قیمت، محدودیت و سازوکارهای تازه نظارت و کنترل روبهرو شوند. مسئله فقط گرانشدن نان نیست؛ مسئله این است که چگونه ابتداییترین نیاز زندگی به موضوع مداخله و کنترل حکومتی تبدیل شده است؛ حاکمیتی که طی ۴۷ سال به خصوصیترین و ابتداییترین نیازهای انسانها دستاندازی کرده و اکنون همین مداخلهگری به یکی از بحرانهای اساسی آن تبدیل شده است.
یکی از شیوههای حکمرانی جمهوری اسلامی، تهیکردن واژهها و مفاهیم از محتوای واقعی آنها و استفاده از همان واژهها برای وارونهسازی واقعیت است. از «تعدیل نیروی کار» سخن میگویند، اما حاصل آن اخراج و نابودی امنیت شغلی کارگران است؛ مرگ کارگران را در محیط ناامن کارخانه وجاده«حادثه» مینامند و غارت منابع عمومی اختلاس های سرمایه کشور را به سوءمدیریت تقلیل میدهند. طرح موسوم به «مدیریت خرید نان» نمونه روشنی از این وارونگی است. بهجای آنکه دولت درباره چگونگی تأمین گندم، خرید تضمینی، واردات، ذخیرهسازی، تخصیص آرد و توزیع آن توضیح دهد، رفتار مصرفکننده را مدیریت و کنترل میکند و برای میزان خرید او الگو تعیین میکند؛ گویی مسئله اصلی نه مناسبات اقتصادی و نحوه توزیع منابع، بلکه مقدار نانی است که یک کارگر برای سیر کردن شکم خانوادهاش نیاز دارد. تأمین نیازهای روزمره زندگی برای مردم یک کشور از وظایف اولیه حکومته است، که این حکومت ودولت هایش از این وظیفه سرپیچی کرده،
بر اساس گزارشهای منتشرشده در آبان ۱۴۰۵، در طرحی که ابتدا در استانهایی چون خوزستان و زنجان خبرساز شد، حدود هشت کیلوگرم آرد یارانهای در ماه برای هر نفر مبنای محاسبه قرار گرفته است. نرخ آرد یارانهای ۲۳۰۰ تومان و نرخ تجاری ۱۲ هزار و ۶۵۰ تومان اعلام شده و خرید مازاد بر الگوی تعیینشده با نرخ تجاری محاسبه میشود. روزنامه شرق در گزارشی در ۲۷ آبان نوشت که این مبنا معادل حدود ۲۶۶ گرم نان در روز برای هر نفر است؛ درحالیکه سرانه روزانه اعلامشده از سوی وزارت بهداشت حدود ۳۳۳ گرم گزارش شده است. این شکاف بهویژه برای خانوادههای کارگری که به دلیل گرانی سایر مواد غذایی به نان وابستگی مطلق دارند، فاجعهبار است. بازتاب این وضعیت در گزارشی میدانی از ماهشهر در ۲۶ آبان ۱۴۰۵ چنین روایت شده است: «نه توان خرید برنج داریم، نه مرغ؛ فقط نان میخوردیم، حالا همان را هم سهمیهبندی کردهاند.» وقتی مردم ناچارند به ترتیب از گوشت به مرغ، از مرغ به تخممرغ و از آن به نان پناه ببرند، سهمیهبندی نان به معنای سقوط آخرین سنگر سفره مردم است.
پرسش اساسی این است: چه کسی و با چه معیاری تعیین میکند که مصرف یک خانواده متعارف است یا غیرمتعارف؟ دولت ابتدا با سرکوب دستمزدها و سیاستهای ارزی (همچون محدود کردن تخصیص ارز مبادلهای به تنها ۶۶ ردیف کالایی و واگذاری بیش از ۴۵۰۰ قلم کالا به بازار آزاد) قدرت خرید مردم را نابود میکند و سپس همان مردم را به دلیل شیوه مصرفشان زیر کنترل میبرد. جای پاسخگویی وارونه میشود: بهجای آنکه صاحبان قدرت درباره نقش خود در گسترش فقر، تورم، رانت و توزیع ناعادلانه منابع توضیح دهند، مصرفکننده باید درباره خرید مقدار نانی را که نیاز ابتدایی زندگی پاسخگو باشد. این فقط یک خطای مدیریتی نیست؛ بازتاب منطق حکمرانیای است که بهجای برطرفکردن علل فقر، پیامدهای آن را مدیریت میکند تا با تحمیل ناامنی معیشتی، استقلال اقتصادی، توان اجارهخانه، بدهی و تقلا برای تهیه نان و پنیر میشود، مناسبات سرمایهداری و استبدادی تمام زمان زندگی او را تحت سلطه میگیرد.
با این حال، فرودستان قربانیانی بیقدرت و فاقد اراده نیستند. اعتراضات مستمر کارگران، بازنشستگان، معلمان و مبارزات زنان نشان میدهد که مطالبات زندگی روزمره میتوانند به سرچشمه همبستگی و سازمانیابی تبدیل شوند؛ به شرط آنکه از پراکندگی عبور کنند و در تشکلهای مستقل و پایدار، قدرت اجتماعی خود را بسازند. نان به ما یادآوری میکند که سیاست از زندگی واقعی مردم آغاز میشود، نه از جابهجایی مدیران و رقابتهای بالای سر جامعه. مبارزه برای نان، مبارزه برای بازپسگرفتن حق زندگی است؛ مبارزهای که از حق کار، مسکن، درمان و آموزش جدا نیست و جز با به چالش کشیدن ریشهای مناسبات غارتگرانه و استبدادی و سازمانیابی مستقل جامعه، به سرانجام نخواهد رسید.
مصطفی کمالی
چهارشنبه ۲۷ ابان۱۴۰۵
زحمتکشان از گروگان گرفتن دستمزدها تا غارت سفره
افزودن دیدگاه جدید