فصل چهارم ـ قسمت سوم
از «انقلاب سفید» و گسترش طبقه کارگر تا شکلگیری نسل جدید مبارزات کارگری
رشد شهرنشینی و مسئله مسکن کارگران
مهاجرت روستاییان به شهرها پیامد مهم دیگری داشت:
بحران مسکن کارگری
کارگران تازهوارد معمولاً با: اجارههای بالا، اشیهنشینی، مسکن غیررسمی، فاصله زیاد محل زندگی و محل کار و
کمبود خدمات شهری مواجه بودند.
بنابراین مبارزه کارگری دیگر فقط در داخل کارخانه اتفاق نمیافتاد.
مسئله مسکن، حملونقل، آموزش فرزندان و بهداشت نیز به بخشی از زندگی طبقه کارگر تبدیل شد.
این نکته در دهههای بعد اهمیت بسیار بیشتری پیدا کرد.
زنان کارگر؛ بخشی که کمتر دیده شد
دهه ۴۰ با تغییرات مهمی در وضعیت اجتماعی زنان نیز همراه بود.
زنان در بخشهایی مانند: ننساجی، صنایع غذایی، خدمات، آموزش، ادارات و برخی کارخانهها حضور بیشتری پیدا کردند. اما تاریخ جنبش کارگری ایران در این دوره عمدتاً با تصویر «کارگر مرد صنعتی» نوشته شده است.
این تصویر ناقص است
زنان کارگر با مسائل خاصی مواجه بودند: دستمزد پایینتر در برخی مشاغل، تبعیض شغلی، مسئولیت همزمان خانه و کار، محدودیت در ارتقای شغلی و ضعف نمایندگی در سازمانهای کارگری.
بنابراین یکی از ضعفهای سازمانیابی دهه ۴۰، ناتوانی در ایجاد یک جنبش فراگیر کارگری بود که مسائل زنان شاغل را نیز در مرکز مطالبات خود قرار دهد.
رهبران کارگری؛ چرا چهرههای مشهور کمتر میشوند؟
یکی از تفاوتهای اساسی دهه ۴۰ با دهه ۲۰ این است که تعداد رهبران کارگری شناختهشده در عرصه عمومی کاهش یافت.
علت روشن است:
سرکوب پس از کودتا ساختار رهبری علنی را از بین برده بود
رضا روستا، که در دهه ۲۰ مهمترین چهره اتحادیهای شورای متحده بود، دیگر در ایران امکان فعالیت علنی نداشت.
در چنین شرایطی، مبارزه کارگری بیشتر به سطح: نمایندگان کارگاه، فعالان محلی، افراد مورد اعتماد کارگران و
شبکههای غیررسمی منتقل شد.
به همین دلیل، تاریخ دهه ۴۰ بیش از آنکه تاریخ چند رهبر بزرگ باشد، تاریخ فعالان گمنام محیط کار است.
حزب توده؛ حضور غایب
حزب توده در دهه ۴۰ همچنان یکی از مهمترین نیروهای مخالف حکومت بود، اما دیگر امکان فعالیت علنی در ایران نداشت.
این مسئله تأثیر مهمی بر جنبش کارگری گذاشت در دهه ۲۰، حزب توده توانسته بود شبکه گستردهای از کارگران را سازمان دهد اما نسل جدید کارگران دهه ۴۰ دیگر الزاماً مستقیماً با آن شبکه ارتباط نداشت. به همین دلیل، شکافی میان:
نسل قدیمی جنبش کارگری و نسل جدید کارگران صنعتی به وجود آمد. این شکاف بعدها بسیار مهم شد.
نسلی که در دهه ۴۰ وارد کارخانه شد، در دهه ۵۰ به نیروی اصلی بسیاری از اعتراضها تبدیل شد؛ اما لزوماً از تجربه سازمانی نسل دهه ۲۰ برخوردار نبود.
. پیدایش جریانهای چپ جدید
در نیمه دوم دهه ۴۰، فضای سیاسی ایران شاهد ظهور نسل جدیدی از نیروهای چپ و انقلابی بود. بخشی از این نسل از تجربه حزب توده فاصله گرفته بود. شکست کودتای ۲۸ مرداد، سرکوب حزب توده، استبداد سیاسی، نفوذ آمریکا و تجربه مبارزات ضد استعماری در جهان، نسل جدیدی از فعالان را به سوی روشهای رادیکالتر سوق داد.
در پایان دهه ۴۰، گروههایی مانند: سازمان چریکهای فدایی خلق ایران، سازمان مجاهدین خلق ایران
در حال شکلگیری یا فعالیت بودند. اما باید از یک اشتباه تاریخی پرهیز کرد:
پیدایش چپ مسلحانه را نباید با جنبش کارگری یکی دانست
این جریانها عمدتاً از میان روشنفکران، دانشجویان و مخالفان سیاسی شکل گرفتند و رابطه آنان با کارگران صنعتی در ابتدا محدود بود با این حال، در دهه ۵۰ بخشی از این جریانها تلاش کردند به محیطهای کارگری نفوذ کنند.
از این منظر، دهه ۴۰ مرحله شکلگیری دو مسیر متفاوت بود:
مسیر اول: مبارزات صنفی و روزمره کارگران در کارخانهها
مسیر دوم: مبارزات سیاسی و انقلابی روشنفکران و گروههای چپ
این دو مسیر بعدها در دهه ۵۰ بیش از پیش به یکدیگر نزدیک شدند، اما در دهه ۴۰ هنوز فاصله قابل توجهی میان آنها وجود داشت.
شکلهای مبارزه در دهه ۴۰
با توجه به فضای سیاسی، مبارزه کارگری شکلهای متنوعی پیدا کرد.
اعتراض مستقیم: کارگران مطالبات خود را مستقیماً به مدیریت ارائه میکردند
شکایت جمعی: استفاده از سازوکارهای قانونی وزارت کار و شورای کارگاه
مذاکره: استفاده از نمایندگان برای چانهزنی درباره دستمزد و شرایط کار
پیمان دستهجمعی: قوانین مربوط به سهیم کردن کارگران، انعقاد پیمان دستهجمعی را تشویق و در برخی موارد الزام میکردند
توقف و اعتصاب محدود: د ر برخی صنایع، کارگران از توقفهای کوتاه یا اعتصاب استفاده میکردند
اقدامات غیررسمی: کاهش سرعت کار، نافرمانی محدود و مقاومت روزمره نیز بخشی از کنش کارگران بود
این شکلهای مبارزه نشان میدهد که مبارزه کارگری فقط «اعتصاب بزرگ» نیست کاهی دهها اقدام کوچک میتوانند یک فرهنگ مقاومت را در محیط کار ایجاد کنند.
چرا اعتصابهای بزرگ کمتر شدند؟
علت را باید در چند عامل جستوجو کرد:
نخست: سرکوب سیاسی
فعالان میدانستند که فعالیت گسترده میتواند پیامد امنیتی داشته باشد.
دوم: کنترل سندیکاها
سازمانهای رسمی ظرفیت محدودی برای اقدام مستقل داشتند.
سوم: پراکندگی نیروی کار
بخش بزرگی از کارگران در واحدهای کوچک و غیررسمی فعالیت میکردند.
چهارم: ترس از بیکاری
برای کارگران مهاجر و فصلی، از دست دادن شغل میتوانست به معنای از دست دادن امکان زندگی شهری باشد.
پژوهش کارگران کورهپزخانه خاتونآباد دقیقاً بر همین مسئله تأکید میکند: برای این کارگران، حفظ شغل گاه مهمتر از بهبود شرایط کار بود و نبود سازمان نمایندگی قدرت چانهزنی آنان را بسیار پایین میآورد.
اما «نبود اعتصاب» به معنای «نبود مبارزه» نیست
این شاید مهمترین نکته در بازخوانی دهه ۴۰ باشد. تاریخنگاری سنتی گاهی دوره ۱۳۳۲ تا اواخر دهه ۴۰ را به عنوان دوره سکوت کارگران معرفی کرده است اما پژوهشهای جدیدتر چنین تصویری را اصلاح میکنند.
در صنعت نفت، برای مثال، کنشهای جمعی ادامه داشتند؛ فقط شکل آنها متناسب با شرایط سیاسی تغییر کرده بود.
به بیان دیگر:
سرکوب توانست مبارزه علنی و سراسری را کاهش دهد، اما نتوانست تضاد میان کار و سرمایه را از بین ببرد
دستاوردهای مادی دهه ۴۰
دهه ۴۰ از نظر حقوق و خدمات اجتماعی نیز دستاوردهای اندکی داشت.
مهمترین آنها: گسترش بیمههای اجتماعی؛ توسعه خدمات درمانی کارگران؛ تقویت مقررات ایمنی؛ حق مرخصی؛
سازوکارهای حل اختلاف؛ پیمانهای دستهجمعی، نمایندگان کارگاه؛ سهیم کردن تعدادی از کارگران در سود کارخانە ها و توسعه آموزش کارگران
قانون بیمههای اجتماعی ۱۳۳۹ و اصلاحات آن در ۱۳۴۷ نمونه مهم این روند است.
در سال ۱۳۴۹ نیز «مؤسسه کار و تأمین اجتماعی» برای آموزش کارگران و کارفرمایان، تحقیق درباره روابط صنعتی، مسائل سندیکایی، تعاون و حفاظت صنعتی ایجاد شد.
بنابراین دولت در دهه ۴۰ به سمت ایجاد یک نظام نسبتاً پیچیده روابط کار حرکت کرد.
اما دستاورد حقوقی با قدرت سازمانی یکسان نیست
این تمایز بسیار مهم است.
ممکن است کارگر: بیمه داشته باشد، مرخصی داشته باشد، حداقل مزد داشته باشد، نماینده کارگاه داشته باشد،
و قرارداد جمعی داشته باشد اما اگر نتواند نماینده مستقل خود را انتخاب کند یا در برابر نقض حقوق خود اقدام جمعی کند، قدرت واقعی او محدود باقی میماند.
بنابراین دهه ۴۰ نمونه مهمی از این تناقض است:
افزایش حقوق اجتماعی کارگران همزمان با کاهش استقلال سیاسی و سازمانی آنان
بهروز فدائی : دهم نوامبر 2026
بخشی از اطلاعات این مطلب از هوش مصنوعی بهره گرفته است
افزودن دیدگاه جدید