تبارشناسی تاریخی مبارزات و سازمان‌یابی نیروی کار در ایران از اصناف قاجاری تا جنبش کارگری مدرن

فصل اول ـ بخش نخست
بررسی دوره قاجار و نقش انقلاب مشروطه در شکل‌گیری مبارزات سیاسی، صنفی و کارگری

مقدمه
چرا باید تاریخ جنبش کارگری ایران را از قاجار آغاز کرد؟
اگر تاریخ جنبش کارگری ایران را از نخستین اعتصاب‌های بزرگ کارخانه‌ای یا از دهه ۱۳۲۰ آغاز کنیم، بخش مهمی از داستان را از دست خواهیم داد.
کارگر صنعتی ایرانی در یک لحظه تاریخی از هیچ پدیدار نشد.
پیش از او
پیشه‌ور وجود داشت، شاگرد وجود داشت، مزدبگیر وجود داشت، کارگر روزمزد وجود داشت، بافنده و صنعتگر وجود داشت، کارگر چاپخانه وجود داشت و مهم‌تر از همه، صنف وجود داشت
بنابراین تاریخ جنبش کارگری ایران را باید در یک زنجیره تاریخی دید:
«صنف → بازار → اعتراض شهری → انجمن → سازمان سیاسی → اتحادیه → اعتصاب → جنبش کارگری»

دوره قاجار بخش بزرگی از این زنجیره را تشکیل می‌دهد.
در آغاز قاجار، اقتصاد ایران عمدتاً کشاورزی، عشایری، تجاری و پیشه‌وری بود. دولت با بحران مالی، ضعف اداری و فشار قدرت‌های خارجی روبه‌رو بود و برای تأمین مالی به وام، امتیازدهی و واگذاری برخی منابع و فعالیت‌های اقتصادی متوسل می‌شد. این روند در نیمه دوم قرن نوزدهم، همزمان با ادغام بیشتر ایران در اقتصاد جهانی، تغییرات اجتماعی و اقتصادی مهمی ایجاد کرد.
در پایان قاجار، جامعه ایران دیگر جامعه ابتدای قرن نوزدهم نبود.
بازار گسترش یافته بود
تجارت خارجی افزایش یافته بود
صنایع جدید به‌وجود آمده بودند
کار مزدبگیری توسعه یافته بود
ارتباط با روسیه و اروپا افزایش یافته بود
اندیشه‌های جدید سیاسی انتشار یافته بودند
و در نهایت، انقلاب مشروطه به میدان آمد
از همین نقطه است که تاریخ صنف به تدریج به تاریخ سازمان‌یابی سیاسی و سپس تاریخ جنبش کارگری مدرن پیوند می‌خورد.

وضعیت اول
جامعه قاجاری؛ جامعه‌ای با تضادهای چندلایه
ساختار اجتماعی ایران قاجاری بسیار پیچیده بود
در بالای هرم:
- خاندان سلطنتی، درباریان؛ دیوانیان  خوانین و رؤسای قبایل؛ مالکان بزرگ؛ روحانیان بلندپایه؛ و بازرگانان بزرگ قرار داشتند.
و در پایین هر
- دهقانان؛ روستاییان؛ کارگران کشاورزی؛ پیشه‌وران؛ کارگران کارگاهی سرگردان؛ مزدبگیران و فقرا قرار داشتند.
منابع مربوط به طبقات اجتماعی قاجار، از شکاف عمیق میان نخبگان سیاسی، اقتصادی و مذهبی از یک سو و اکثریت دهقانان، کارگران کشاورزی، صنعتگران سنتی و نیروی خدماتی از سوی دیگر سخن می‌گویند.
بنابراین، جامعه قاجاری را نمی‌توان جامعه‌ای بدون تضاد طبقاتی دانست.

اما باید توجه داشت:
«تضاد طبقاتی قاجاری هنوز همان تضاد کار و سرمایه در جامعه صنعتی قرن بیستم نبود.»

وضعیت دوم
اقتصاد قاجار و پیدایش نیروی کار مزدبگیر
اقتصاد ابتدای دوره قاجار هنوز عمدتاً سنتی بود.
تولید در روستا؛ خانه؛ کارگاه؛ بازار و واحدهای کوچک تولیدی صورت می‌گرفت.
اما در طول قرن نوزدهم تغییرات مهمی رخ داد
تجارت خارجی افزایش یافت.
سرمایه تجاری رشد کرد.
بازارهای منطقه‌ای به بازار جهانی متصل شدند.
و کالاهای صنعتی خارجی وارد ایران شدند.
در فاصله ۱۸۰۰ تا ۱۹۱۴، حجم تجارت خارجی ایران به‌طور چشمگیری افزایش یافت و در نیمه دوم قرن نوزدهم شتاب بیشتری گرفت.
این تحول دو پیامد متضاد داشت:
از یک سو:
بازارهای تازه ایجاد کرد.
از سوی دیگر:
تولید سنتی داخلی را در معرض رقابت کالاهای صنعتی خارجی قرار داد.

وضعیت سوم
صنف؛ نخستین شکل سازمان‌یابی نیروی کار شهری
پیش از اتحادیه کارگری، صنف وجود داشت.
صنف بر اساس حرفه شکل می‌گرفت:
- نانوا؛ کفاش؛ خیاط؛ آهنگر؛ مسگر، نجار؛ دباغ، چاپگر؛ بافنده؛ قصاب  و ده‌ها حرفه دیگر.

عضویت در صنف برای بسیاری از پیشه‌ها اهمیت حیاتی داشت.
صنف:
- هویت حرفه‌ای ایجاد می‌کرد؛
- قواعد کار را تنظیم می‌کرد؛
- در حل اختلاف نقش داشت؛
- با حکومت ارتباط برقرار می‌کرد؛
- و در شرایط بحرانی می‌توانست اقدام جمعی انجام دهد.
اما صنف با اتحادیه کارگری تفاوت اساسی داشت.
در صنف، استادکار و شاگرد هر دو عضو یک ساختار بودند.
در اتحادیه مدرن، محور اصلی سازمان‌یابی:
منافع مشترک مزدبگیران است.

وضعیت چهارم
بازار؛ مدرسه نخستین سازمان‌یابی جمعی
بازار قاجاری فقط مرکز خرید و فروش نبود.
بازار: شبکه اقتصادی + شبکه اجتماعی + شبکه ارتباطی + شبکه سیاسی بود، بازاریان، پیشه‌وران، روحانیان و اصناف در آن با یکدیگر ارتباط داشتند.
به همین دلیل، هرگاه بازار تعطیل می‌شد، این اقدام صرفاً تعطیلی چند مغازه نبود.
در عمل، تعطیلی بازار می‌توانست اقتصاد یک شهر را مختل کند»
ایرانیکا اشاره می‌کند که اصناف برای پیشبرد خواسته‌های خود از ابزارهایی مانند تغییر حامی، اعتراض، تجمع و تهدید به ناآرامی استفاده می‌کردند و مهم‌ترین ابزار آنان تعطیل کردن بازار بود.
این تجربه بعدها در مبارزات سیاسی و کارگری ایران اهمیت فراوان پیدا کرد.

وضعیت پنجم
نخستین شکل‌های مقاومت صنفی
در دوره قاجار، پیش از ظهور اتحادیه مدرن، روش‌های مختلفی برای اعتراض وجود داشت:
شکایت، طرح مستقیم خواسته‌ها نزد حاکم یا مقام مسئول.
مذاکره، چانه‌زنی با مقام‌های دولتی یا صاحبان قدرت.
تجمع، گردآمدن اعضای صنف.
بستن دکان‌ها، استفاده از قدرت اقتصادی صنف.
تعطیلی بازار، تبدیل اعتراض صنفی به اعتراض شهری.
بست‌نشینی، استفاده از مکان‌های مذهبی یا امن برای ایجاد فشار سیاسی.
ائتلاف، پیوند اصناف با روحانیان، بازرگانان و سایر گروه‌های اجتماعی.
این تجربه‌ها بعدها در انقلاب مشروطه به شکل بسیار گسترده‌تری مورد استفاده قرار گرفتند.

وضعیت ششم
امتیازات خارجی و پیدایش یک مسئله جدید
یکی از مسائل بنیادی اواخر قاجار، اعطای امتیازات اقتصادی به قدرت‌های خارجی بود.
امتیازها در حوزه‌هایی مانند: تجارت، معادن؛ راه‌ها؛ بانکداری؛ تنباکو و بعدها نفت اعطا شدند.
این روند، فقط مسئله‌ای مربوط به استقلال سیاسی نبود. بلکه برای تولیدکنندگان داخلی نیز مسئله‌ساز بود.
بازاریان و پیشه‌وران احساس می‌کردند که فعالیت اقتصادی آنان تحت فشار رقابت و نفوذ خارجی قرار گرفته است.
از اینجا یک پیوند مهم شکل گرفت، دفاع از منافع صنفی و اقتصادی به تدریج با دفاع از حاکمیت ملی پیوند خورد.

وضعیت هفتم
جنبش تنباکو؛ پیش‌درآمد مشروطه
در ۱۸۹۰ امتیاز انحصاری تنباکو به یک شرکت بریتانیایی واگذار شد این امتیاز اعتراض گسترده‌ای ایجاد کرد.
اعتراض از شهرهای مختلف گسترش یافت و سرانجام شاه مجبور شد امتیاز را در ژانویه ۱۸۹۲ لغو کند. منابع ایرانیکا این جنبش را یکی از پیش‌درآمدهای مهم انقلاب مشروطه می‌دانند.
اهمیت این تجربه برای تاریخ مبارزات کارگری در چند نکته بود:
اول: اعتراض اقتصادی می‌توانست سیاسی شود.
دوم: بازار توانایی ایجاد اختلال اقتصادی داشت.
سوم: اصناف می‌توانستند در یک مبارزه گسترده شرکت کنند.
چهارم: ائتلاف میان گروه‌های اجتماعی قدرت اعتراض را افزایش می‌داد.
پنجم: حکومت می‌توانست در برابر فشار سازمان‌یافته عقب‌نشینی کند.
این تجربه برای نسل مشروطه بسیار مهم بود.

وضعیت هشتم
رشد اندیشه‌های جدید
در دهه‌های پایانی قرن نوزدهم، جامعه ایران بیش از گذشته با جهان خارج ارتباط پیدا کرد. روزنامه‌ها، مدارس جدید، تلگراف، مهاجرت، تجارت و رفت‌وآمد به قفقاز و عثمانی باعث انتقال اندیشه‌های تازه شد.
مفاهیمی مانند: قانون؛ آزادی؛ عدالت؛ ملت؛ مجلس؛ برابری، حکومت قانون و حقوق مردم وارد ادبیات سیاسی ایران شدند.
انقلاب مشروطه نیز یک جریان فکری واحد نبود؛ بلکه مجموعه‌ای از گرایش‌های لیبرال، ملی‌گرا، دینی، سکولار و اصلاح‌طلب را در خود جای داده بود.
این تحول برای کارگران آینده اهمیت بنیادین داشت.
زیرا برای نخستین بار زبان سیاسی‌ای پدیدار شد که امکان طرح مفاهیمی مانند: حق، نمایندگی، انجمن، آزادی اجتماع و مشارکت سیاسی را فراهم می‌کرد.

وضعیت نهم 
انقلاب مشروطه؛ نقطه عطف تاریخ سازمان‌یابی
انقلاب مشروطه از ۱۲۸۴ تا ۱۲۹۰ شمسی/۱۹۰۵ تا ۱۹۱۱ میلادی را دربر گرفت.در نتیجه این انقلاب، مجلس و نظام مشروطه به وجود آمد.
اما اهمیت مشروطه برای تاریخ کارگران فقط در تأسیس مجلس نبود.، اهمیت اصلی در این بود که:
«بخش‌هایی از جامعه برای نخستین بار در قالب انجمن‌ها و سازمان‌های سیاسی وارد عرصه عمومی شدند.»
اصناف تهران و برخی شهرهای دیگر نیز انجمن‌های سیاسی تشکیل دادند و در بسیج عمومی نقش ایفا کردند.

وضعیت دهم
اصناف در انقلاب مشروطه
در جریان مشروطه، صنف از یک سازمان صرفاً حرفه‌ای فاصله گرفت.
برای نخستین بار: انجمن‌های صنفی ـ سیاسی شکل گرفتند. در تهران «انجمن مرکزی اصناف» از فعالان چندین صنف تشکیل شد.
این انجمن در سال‌های ۱۹۰۷–۱۹۰۸ نشریه‌ای با عنوان «انجمن اصناف» منتشر می‌کرد و در دفاع از مجلس در جریان حمله محمدعلی‌شاه به مجلس نیز مشارکت داشت.
این تحول بسیار مهم بود. زیرا نشان داد:
«تشکل اقتصادی می‌تواند به تشکل سیاسی تبدیل شود.»

وضعیت یازدهم
از صنف به انجمن
در این مرحله سه نوع سازمان در کنار هم قرار گرفتند: صنف بر پایه حرفه.، انجمن بر پایه مشارکت سیاسی و اجتماعی.، حزب و جریان سیاسی بر پایه برنامه و ایدئولوژی.
این سه ساختار بعدها بر شکل‌گیری سازمان‌های کارگری اثر گذاشتند. در واقع، کارگران ایرانی پیش از آنکه اتحادیه‌های مدرن نیرومندی داشته باشند، تجربه: انجمن‌سازی را آموختند.

وضعیت دوازدهم
نخستین اتحادیه کارگری
در جریان انقلاب مشروطه، گروه‌هایی از کارگران از سطح سازمان صنفی به سازمان‌یابی کارگری نزدیک شدند.بر اساس منابع تاریخی، کارگران چاپخانه‌های تهران در سال ۱۹۰۶ یکی از نخستین اتحادیه‌های کارگری ایران را تشکیل دادند. همچنین کارگران کارخانه چرم در یکی از نخستین اعتصاب‌های صنعتی ایران شرکت کردند.این نقطه، از نظر تاریخ جنبش کارگری، اهمیت ویژه‌ای دارد. زیرا برای نخستین بار می‌توانیم به‌طور روشن‌تر از:
کارگر + تشکل + مطالبه صنفی + اقدام جمعی، سخن بگوییم

وضعیت سیزدهم
چرا چاپگران پیشگام شدند؟
چاپگران موقعیت ویژه‌ای داشتند
آنها، با سواد بودند؛ با روزنامه‌ها ارتباط داشتند؛ با روشنفکران تماس داشتند؛ اخبار سیاسی را می‌شناختند و در قلب گردش اطلاعات قرار داشتند.
بنابراین کارگران چاپخانه در نقطه اتصال کار و سیاست قرار گرفته بودند.
این ویژگی بعدها نیز در تاریخ کارگری ایران تکرار شد:
گروه‌هایی که به دلیل شغل خود با اطلاعات، ارتباطات یا فناوری سروکار داشتند، اغلب ظرفیت بیشتری برای سازمان‌یابی پیدا کردند.

وضعیت چهاردهم
اعتصاب؛ تولد یک ابزار جدید
اعتصاب در معنای مدرن با تعطیلی ساده بازار تفاوت داشت.
در اعتصاب: نیروی کار به ابزار فشار تبدیل می‌شود. کارگر با متوقف کردن فروش نیروی کار خود، تولید را متوقف می‌کند
در دوره مشروطه، این شیوه به تدریج در محیط‌های کار جدید ظاهر شد.
به اشکال مختلف: بستن بازار و اعتصاب کارگری، دو شکل متفاوت اما تاریخیِ کنش جمعی شدند

وضعیت پانزدهم
مطالبات کارگران در دوره مشروطه
مطالبات اولیه کارگران بیشتر معیشتی و صنفی بود
از جمله: افزایش دستمزد؛ پرداخت منظم مزد؛ کاهش فشار کاری؛ بهبود شرایط کار؛ منیت شغلی؛ کاهش خودسری کارفرما؛ بهبود شرایط زندگی و حق سازمان‌یابی.
اما در کنار این مطالبات، یک لایه سیاسی نیز شکل گرفت:آزادی انجمن، آزادی مطبوعات، حکومت قانون، محدود شدن قدرت خودسرانه حکومت و مشارکت سیاسی برای کارگران اهمیت پیدا کرد

وضعیت شانزدهم
چرا مطالبات صنفی و سیاسی به هم پیوند خوردند؟
در ایران قاجاری، کارگر با یک مسئله مهم روبه‌رو بود: کارفرما تنها قدرت اقتصادی نبود.
حکومت نیز می‌توانست: تشکل را سرکوب کند؛ اعتراض را ممنوع کند؛ تجمع را برهم بزند و از کارفرما حمایت کند.
بنابراین کارگر به تدریج دریافت که:
«حقوق صنفی بدون حقوق سیاسی و آزادی تشکل شکننده است.»
این یکی از مهم‌ترین میراث‌های مشروطه برای جنبش کارگری ایران بود.

وضعیت هفدهم
انجمن‌ها؛ آزمایشگاه دموکراسی اجتماعی
انجمن‌های مشروطه فقط ابزار سیاسی نخبگان نبودند و در بسیاری از مناطق، انجمن‌ها به عرصه مشارکت مستقیم گروه‌های اجتماعی تبدیل شدند.
پژوهش‌های مربوط به مشروطه، به‌ویژه در گیلان و آذربایجان، نشان داده‌اند که انجمن‌ها و شبکه‌های محلی به سازمان‌دهی پیشه‌وران، دهقانان و دیگر گروه‌های اجتماعی کمک می‌کردند.
از این منظر، مشروطه یک مدرسه تاریخی برای:اازمان‌یابی پایین به بالا بود.

وضعیت هجدهم
گیلان و آذربایجان؛ آزمایشگاه‌های رادیکالیسم اجتماعی
دو منطقه در این تحول اهمیت ویژه داشتند:آذربایجان و گیلان.
ارتباط با قفقاز و امپراتوری روسیه باعث انتقال ایده‌های رادیکال‌تر سیاسی و اجتماعی به این مناطق شد.
در گیلان، اتحاد میان: دهقانان؛ پیشه‌وران؛ خرده‌فروشان و تهیدستان شهری یکی از ویژگی‌های مهم جنبش بود.
پژوهش‌های تاریخی همچنین نشان داده‌اند که در جریان مشروطه، در برخی مناطق اعتصاب‌ها و تحصن‌های دهقانی با حمایت پیشه‌وران و کارگران همراه شد.
این تجربه، یکی از نخستین نمونه‌های ائتلاف میان:نیروی کار شهری + تهیدستان + دهقانان در تاریخ معاصر ایران بود.

بهروز فدائی ـ 15 آگوست 2026