زنی که به بهای پایبندی به باورهایش، قربانی نفرت و خشونت شد
در تاریخ معاصر ایران، نام بسیاری از قربانیان سرکوب و تبعیض هیچ‌گاه به اندازه رنجی که تحمل کرده‌اند، شنیده نشده است. آنان نه چهره‌های سیاسی شناخته‌شده بودند، نه در رأس جنبش‌های اجتماعی قرار داشتند و نه الزاماً فعالیتی عمومی و خبرساز داشتند. بااین‌حال، زندگی و مرگشان بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ خشونت، تبعیض و نقض حقوق انسانی در ایران است.
نورانیه یارشاطر، که دوستان و نزدیکانش او را «نورا» می‌نامیدند، یکی از همین انسان‌هاست؛ زنی فرهیخته، مستقل و آرام که در فضای آکنده از تعصب و بهائی‌ستیزی، سال‌ها با تحقیر، تهدید و ناامنی زندگی کرد و سرانجام در خانه خود به قتل رسید.
سرگذشت او تنها روایت قتل یک زن نیست؛ روایتی است از سرنوشت شهروندانی که پس از انقلاب ۱۳۵۷، نه به دلیل ارتکاب جرم، بلکه به سبب باور دینی و هویت اعتقادی خود، از حقوق اولیه شهروندی محروم شدند و در مواردی حتی از امنیت جانی نیز برخوردار نبودند.
خانواده‌ای فرهنگی و ریشه‌هایی در همدان
نورانیه یارشاطر در سال ۱۳۰۱ خورشیدی، برابر با ۱۹۲۲ میلادی، در همدان به دنیا آمد. خانواده او اصالتاً کاشانی و از خانواده‌های شناخته‌شده بهائی بودند.
پدرش، میرزا هاشم یارشاطر، بازرگانی فرهنگ‌دوست بود که در کنار فعالیت اقتصادی، به آموزش زبان‌های عربی و اسپرانتو نیز علاقه داشت. مادرش، روحانیه میثاقیه، زنی پیشرو و اهل آموزش بود که در تعلیم و تربیت کودکان فعالیت می‌کرد. هر دو از خدمتگزاران جامعه بهائی در دوران میثاق و سال‌های آغازین ولایت امر شوقی ربانی بودند.
نورانیه تنها خواهر احسان یارشاطر بود؛ ایران‌شناس برجسته‌ای که بعدها به یکی از نامدارترین چهره‌های مطالعات ایران‌شناسی در جهان تبدیل شد و با بنیان‌گذاری دانشنامه ایرانیکا، نقشی ماندگار در معرفی تاریخ، زبان و فرهنگ ایران ایفا کرد.
پیوند عاطفی نورانیه و احسان، از همان سال‌های کودکی شکل گرفت و با وجود فراز و نشیب‌های زندگی، تا پایان عمر احسان ادامه یافت.
درگذشت زودهنگام مادر در سال ۱۳۱۲ و پدر در سال بعد، دوران کودکی این خواهر و برادر را با اندوه و جدایی همراه کرد. پس از این دو فقدان، نورانیه و برادر کوچک‌ترش تحت سرپرستی مادربزرگ مادری خود، جهان‌خانم میثاقیه، در تهران پرورش یافتند.
او تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدرسه تربیت، از مدارس بهائیان تهران، و سپس در مدارس دیگر ادامه داد. از همان دوران نوجوانی، استعداد ادبی، حافظه نیرومند و علاقه‌اش به مطالعه مورد توجه اطرافیان و آموزگاران قرار داشت.
زندگی مستقل؛ از خانواده تا فعالیت فرهنگی
نورانیه در جوانی با روح‌الله متوجه ازدواج کرد. حاصل این ازدواج دو پسر به نام‌های جمشید و امید بود. خانواده برای مدتی به عراق مهاجرت کردند، اما محدودیت‌های اعمال‌شده علیه بهائیان در آن کشور، آنان را ناگزیر به بازگشت به ایران کرد.
این ازدواج سرانجام به جدایی انجامید و نورانیه زندگی مستقلی را در پیش گرفت؛ انتخابی که در فضای اجتماعی آن روزگار، به‌ویژه برای یک زن، نشان‌دهنده استقلال و اراده شخصی او بود.
او به زبان انگلیسی تسلط داشت و در شرکت ترجمه و نشر کتاب بنیاد پهلوی مشغول به کار شد. کار و فعالیت فرهنگی، بخشی مهم از زندگی او را تشکیل می‌داد. نورانیه زنی اهل مطالعه و گفت‌وگو بود و به فرهنگ، آموزش و انتقال اندیشه اهمیت می‌داد.
اما انقلاب ۱۳۵۷ مسیر زندگی او را نیز تغییر داد. مانند بسیاری از شهروندان بهائی، از کار برکنار شد و فرصت‌های شغلی و اجتماعی‌اش محدود گردید.
با وجود این فشارها، ارتباط خود را با جامعه بهائی حفظ کرد و در نشست‌های محدود فرهنگی و دینی حضور می‌یافت. در این محافل، با سخنان تشویق‌آمیز و روحیه آرام خود دیگران را به پایداری، امید و حفظ ارزش‌های انسانی دعوت می‌کرد.
سال‌های آزار؛ وقتی باور دینی بهانه‌ای برای خشونت می‌شود
زندگی نورانیه در سال‌های پایانی، با آرامش و امنیت همراه نبود.
بهائی بودن در جامعه‌ای که تعصب مذهبی و تبلیغات خصمانه علیه این اقلیت دینی گسترش یافته بود، او را در معرض توهین، تحقیر و تهدید قرار می‌داد. بنا بر روایت‌های منتشرشده درباره زندگی او، برخی همسایگان متعصب بارها با الفاظ توهین‌آمیز آزارش می‌دادند. حتی دو بار عمداً با خودرو به او برخورد شد.
این حوادث را نمی‌توان صرفاً رفتارهای پراکنده و شخصی دانست؛ به‌ویژه آنکه در سال‌های پس از انقلاب، فضای رسمی و عمومی کشور به‌تدریج به محیطی ناامن برای شهروندان بهائی تبدیل شده بود.
محرومیت از اشتغال، مصادره اموال، محدودیت‌های آموزشی، تخریب گورستان‌ها، بازداشت‌های خودسرانه و اعدام و قتل شماری از بهائیان، بخشی از واقعیت تلخ آن دوران بود.
نورانیه نیز در چنین فضایی زندگی می‌کرد؛ زنی که نه سلاحی داشت، نه درگیری سیاسی مسلحانه‌ای در کارنامه‌اش بود و نه خطری برای کسی محسوب می‌شد. بااین‌حال، صرف تعلق دینی او کافی بود تا در معرض نفرت و خشونت قرار گیرد.
قتل در خانه؛ جنایتی که بی‌پاسخ ماند
در ۲۱ بهمن ۱۳۵۹، برابر با ۱۰ فوریه ۱۹۸۱، نورانیه یارشاطر در خانه خود در تهران به قتل رسید؛ درست یک روز پیش از دومین سالگرد پیروزی انقلاب ۱۳۵۷.
او در آن زمان حدود ۵۸ یا ۵۹ سال داشت و به‌تنهایی زندگی می‌کرد.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده درباره این جنایت، قاتلان با ورود اجباری به خانه، او را با چاقوی آشپزخانه به قتل رساندند و رگ‌های دست و گلویش را بریدند. هیچ نشانه‌ای از سرقت وجود نداشت و وسایل خانه دست‌نخورده باقی مانده بود.
پیکر نورانیه چند روز بعد توسط برادرش، احسان یارشاطر، کشف شد؛ کشفی که برای او ضربه‌ای عمیق و جبران‌ناپذیر بود.
گزارش پلیس، ورود اجباری و قتل با چاقو را تأیید کرد، اما آنچه پس از این جنایت رخ داد، به اندازه خود قتل دردناک بود: تحقیق مؤثر و پیگیری قضایی نتیجه‌ای نداشت و درخواست‌های مکرر احسان یارشاطر برای شناسایی و مجازات عاملان قتل بی‌پاسخ ماند.
هیچ‌گاه پاسخ روشنی درباره هویت قاتلان، انگیزه دقیق آنان و احتمال ارتباط این جنایت با آزارهای پیشین نورانیه ارائه نشد.
ازاین‌رو، هرچند زمینه بهائی‌ستیزی و تهدیدهای پیشین، این احتمال را مطرح می‌کند که قتل او با تعصبات و خصومت‌های دینی مرتبط بوده باشد، تعیین قطعی انگیزه و عاملان جنایت، بدون تحقیقات مستقل و اسناد کافی امکان‌پذیر نیست.
احسان یارشاطر؛ اندوه یک برادر و پرسش‌های بی‌پاسخ
قتل نورانیه برای احسان یارشاطر تنها از دست دادن خواهر نبود؛ از دست دادن یکی از نزدیک‌ترین اعضای خانواده‌ای بود که در کودکی، پس از مرگ زودهنگام پدر و مادر، با جدایی و فقدان روبه‌رو شده بود.
احسان یارشاطر در آن زمان سال‌ها بود که در خارج از ایران زندگی و فعالیت علمی می‌کرد. او با بنیان‌گذاری دانشنامه ایرانیکا، عمر خود را صرف شناخت و معرفی تمدن و فرهنگ ایران کرده بود.
در برخی نوشته‌ها و تحلیل‌های منتشرشده، از جمله مطالبی در کیهان لندن، احتمال ارتباط خصومت‌های سیاسی و مذهبی با جایگاه علمی، فرهنگی و اعتقادی احسان یارشاطر و قتل خواهرش مطرح شده است. بااین‌حال، این فرضیه را باید از واقعیت مستند قتل و بی‌نتیجه ماندن تحقیقات قضایی تفکیک کرد.
آنچه مسلم است، این است که نورانیه قربانی جنایتی شد که عاملان آن هرگز به‌طور مؤثر در برابر عدالت قرار نگرفتند و خانواده‌اش از حق دانستن حقیقت محروم ماند.
نورانیه در حافظه قربانیان بهائی‌ستیزی
نام نورانیه یارشاطر در شمار قربانیان بهائی‌ستیزی پس از انقلاب ثبت شده است. در برخی فهرست‌های حقوق بشری، از جمله فهرست ۲۰۶ شهروند بهائی که از سال ۱۳۵۷ به بعد جان خود را در پی قتل، اعدام یا آزارهای هدفمند از دست داده‌اند، نام او نیز دیده می‌شود.
ثبت نام او در آرشیوهای حقوق بشری، از جمله خانه اسناد بهائی‌ستیزی در ایران و بنیاد عبدالرحمن برومند، اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا مستندسازی این موارد، مانع از آن می‌شود که قربانیان در گذر زمان از حافظه تاریخی جامعه حذف شوند.
البته اهمیت این مستندات تنها در ثبت شمار قربانیان نیست. هر نام، زندگی مستقلی را نمایندگی می‌کند؛ انسانی با خانواده، آرزوها، علایق، خاطرات و آینده‌ای که از او گرفته شده است.
نورانیه نیز پیش از آنکه نامش در فهرست قربانیان قرار گیرد، زنی با زندگی و شخصیت مستقل بود؛ خواهری مهربان، مادری که دو فرزند داشت، زنی اهل مطالعه و فرهنگ و انسانی که می‌خواست در آرامش و بر اساس باورهای خود زندگی کند.
سخن پایانی؛ حق زندگی، فراتر از باور و مذهب
نورانیه یارشاطر نه سیاستمدار بود، نه چهره‌ای مشهور در عرصه عمومی و نه صاحب قدرت و نفوذ سیاسی. او زنی بود که می‌خواست مطابق اعتقادات خود زندگی کند، کار کند، مطالعه کند و در امنیت و آرامش سال‌های عمرش را سپری کند.
اما در جامعه‌ای که حکومت آن به‌جای تضمین حقوق برابر شهروندان، تبعیض دینی را به بخشی از ساختار رسمی تبدیل کرده بود، همین حق ساده نیز از او دریغ شد.
قتل نورانیه تنها به معنای پایان زندگی یک زن نبود؛ ادامه زنجیره‌ای از خشونت علیه شهروندانی بود که به دلیل باورهای مذهبی خود، از حق برخورداری برابر از امنیت، شغل، آموزش و عدالت محروم شده بودند.
بااین‌همه، یکی از دردناک‌ترین ابعاد این جنایت، تنها نحوه قتل او نیست؛ بلکه سکوت و بی‌عملی دستگاهی است که وظیفه داشت حقیقت را کشف کند، قاتلان را شناسایی کند و از تکرار چنین جنایاتی جلوگیری کند.
عدالت فقط به معنای مجازات قاتل نیست. عدالت، پیش از هر چیز، به معنای به رسمیت شناختن حق قربانی، کشف حقیقت، پاسخ‌گویی مسئولان و پایان دادن به ساختارهایی است که تبعیض و خشونت را ممکن می‌کنند.
روایت نورانیه یارشاطر را باید زنده نگه داشت؛ نه فقط به خاطر تعلق او به جامعه بهائی، بلکه به این دلیل بنیادی که هیچ انسانی نباید به سبب دین، عقیده یا هویت خود مورد تهدید، تحقیر، محرومیت یا قتل قرار گیرد.
نورانیه رفت، اما پرسشی که مرگ او بر جای گذاشت همچنان پابرجاست: چه کسانی او را کشتند و چرا عدالت هرگز درباره این جنایت اجرا نشد؟
تا زمانی که به این پرسش پاسخ داده نشود، پرونده نورانیه تنها پرونده یک قتل حل‌نشده نیست؛ سندی از بی‌عدالتی و بخشی از تاریخ سرکوب و تبعیض در ایران معاصر باقی خواهد ماند .
مسعود شب افروز
چاپ
افزودن دیدگاه جدید