فقر و نابرابری بخش اول

1        فقر

«فقر بدترین شکل خشونت است» - مهاتما گاندی

فقر زمانی رخ می‌دهد که یک فرد یا خانواده نتواند نیازهای اساسی برای داشتن یک زندگی شایسته را تأمین کند. بر اساس گزارش توسعه انسانی سال 1997، فقر تنها به معنای نداشتن پول نیست، بلکه به معنای نداشتن امکان انتخاب و فرصت برای زندگی آبرومندانه است. ازاینرو، ریشه کن کردن فقر امروزه به عنوان یک وظیفۀ اساسی بشر و یک تعهد اخلاقی، هم در سطح ملی و هم در سطح جهانی، پذیرفته شده است.

1.1      انواع فقر

فقر به طور کلی با مفاهیم نسبی یا مطلق تعریف می‌شود.

فقر مطلق

فقر مطلق میزان فقر را بر اساس مقدار پول لازم برای تأمین نیازهای اساسی مانند غذا، پوشاک و مسکن اندازه گیری می‌کند. سازمان ملل متحد آن را وضعیتی می‌داند که با محرومیت شدید از نیازهای بنیادین انسانی، از جمله غذا، آب آشامیدنی سالم، امکانات بهداشتی، سلامت، سرپناه، آموزش و اطلاعات، مشخص می‌شود. این نوع فقر نه تنها به درآمد، بلکه به دسترسی به خدمات نیز وابسته است.

بانک جهانی خط فقر مطلق را بر اساس خط فقر بین‌المللی 2.15 دلار در روز (بر پایه برابری قدرت خرید سال 2017) تعریف کرده است؛ یعنی درصدی از جمعیت یک کشور که حداکثر با این میزان درآمد زندگی می‌کند. "خط فقر مطلق" بر شاخصهای استانداردی استوار است، مانند ارزش پولی تأمین حداقل کالری موردنیاز برای بقا، که در کشورهائی مانند هند به‌عنوان معیار استفاده می‌شود.

کاستیهای تعریف فقر مطلق

• مفهوم فقر مطلق به مسائل گسترده تر کیفیت زندگی یا سطح کلی نابرابری در جامعه توجهی ندارد؛

• این مفهوم در شناسایی نیازهای مهم اجتماعی و فرهنگی افراد ناتوان است.

همین کاستیها به شکلگیری مفهوم فقر نسبی انجامیده اند.

فقر نسبی

فقر نسبی فقر را در مقایسه با وضعیت اقتصادی سایر اعضای جامعه تعریف می‌کند؛ به این معنا که افراد زمانی فقیر محسوب می‌شوند که سطح زندگی آنها پایینتر از استانداردهای رایج در جامعه باشد.

کاستیهای تعریف فقر نسبی

• فقر نسبی در اصل معیاری برای سنجش نابرابری است و بنابراین به کار بردن اصطلاح "فقر" برای آن می‌تواند گمراه کننده باشد. برای مثال اگر درآمد همۀ افراد یک کشور دو برابر شود، میزان فقر نسبی کاهش نخواهد یافت.

• بااین حال برخی معتقد اند که مسئله فقر در کشورهای صنعتی امروز عمدتاً از نوع فقر نسبی است؛ زیرا پس از رسیدن به سطحی حداقلی از توسعۀ اقتصادی، فقر به صورت فقر مطلق کمتر مشاهده می‌شود.

فقر نسبی مبتنی بر استانداردهای حداقل درآمد سنجیده می‌شود که "دستمزد معیشتی" نیز نامیده می‌شود؛ یعنی درآمدی که خانواده‌ها واقعاً برای تأمین هزینه های اساسی زندگی به آن نیاز دارند.

1.1.1  سایر روشهای طبقه بندی فقر

• فقر مزمن (Chronic Poor): افرادی که همواره یا معمولاً فقیر اند (زیر خط فقر زندگی می‌کنند) اما ممکن است گاهی درآمد اندکی بیشتر به دست آورند، مانند کارگران روزمزد؛

• فقر متناوب (Churning Poor): افرادی که به‌طور مداوم بین فقر و غیرفقر جابه‌جا می‌شوند؛ مانند کشاورزان خُرد و کارگران فصلی؛
• فقر مقطعی (Occasionally Poor): افرادی که بیشتر اوقات وضعیت مالی مناسبی دارند، اما گاهی به دلیل بدشانسی یا شرایط نامساعد دچار فقر می‌شوند.